Bò Jersey là giống bò sữa nhỏ con gốc đảo Jersey trong eo biển Manche, cho ít sữa hơn bò HF nhưng sữa béo và nhiều đạm hơn hẳn, lại chịu nóng khá hơn. Ngoài HF và Jersey, thế giới còn nhiều giống bò sữa khác: Brown Swiss, Guernsey, Ayrshire của châu Âu; Sahiwal, Red Sindhi, Gir của Nam Á; và các giống lai nhiệt đới như Girolando. Ở Việt Nam, những giống này chủ yếu có mặt dưới dạng tinh để lai, giúp đàn bò sữa chịu nóng và có chất sữa tốt hơn.
Bò Jersey: nhỏ mà "đặc"
Đảo Jersey nhỏ, đất ít, nên bò được chọn theo hướng gọn nhẹ mà hiệu quả. Bò cái trưởng thành chỉ khoảng 350–450 kg, nhỏ hơn bò HF chừng một phần ba. Lông màu nâu vàng tới nâu sẫm, mắt to, mặt lõm, mõm có viền sáng. Nhìn đàn Jersey, người ta dễ nghĩ đến con nai hơn con bò.
Điểm mạnh của Jersey là chất sữa. Tỉ lệ mỡ sữa thường quanh 5%, đạm khoảng 3,7–4%, cao hơn rõ so với HF (mỡ khoảng 3,5%). Sữa Jersey vàng hơn, làm bơ, kem, phô mai rất được ưa. Tính trên mỗi ký thể trọng, Jersey sản xuất lượng chất khô sữa thuộc loại cao nhất trong các giống.
Những ưu điểm khác
- Thành thục sớm, bò tơ có thể phối sớm hơn HF nếu đủ khối lượng.
- Bê sơ sinh nhỏ nên ít đẻ khó.
- Ăn ít hơn HF về tổng lượng, chân móng ít vấn đề hơn vì thân nhẹ.
- Chịu nóng khá hơn HF; ở các nước nhiệt đới, Jersey hoặc con lai Jersey thường bền hơn HF cao máu.
Và những điều cần lưu ý
- Tổng lượng sữa thấp hơn HF. Nếu nhà máy chỉ trả giá theo lít mà không tính mỡ, đạm thì Jersey thiệt.
- Bê đực Jersey nhỏ, thịt ít, gần như không có giá trị nuôi thịt.
- Bò đực Jersey nổi tiếng là dữ, nguy hiểm khi tiếp xúc; hầu hết trang trại dùng tinh nhân tạo thay vì nuôi bò đực.
- Bò nhạy với thiếu canxi sau đẻ (sốt sữa) hơn một số giống; thấy bò mới đẻ run, nằm không dậy được thì gọi thú y ngay.
Các giống bò sữa châu Âu khác
| Giống | Gốc | Nét chính |
|---|---|---|
| Brown Swiss | Vùng núi Alps, Thuỵ Sĩ | To, khoẻ chân, màu xám nâu; sữa nhiều đạm, hợp làm phô mai; sống lâu |
| Guernsey | Đảo Guernsey, eo biển Manche | Nâu vàng loang trắng; sữa béo màu vàng do nhiều beta-caroten |
| Ayrshire | Tây nam Scotland | Đỏ nâu loang trắng, sừng cong đẹp; chịu kham khổ, chân móng tốt |
| Montbéliarde, Simmental | Pháp, Thuỵ Sĩ | Kiêm dụng sữa thịt, bê đực bán thịt được giá |
Ở Việt Nam, các giống này ít gặp dưới dạng bò sống; đôi khi có tinh để lai trong một số dự án hoặc trang trại tư nhân.
Bò sữa Zebu: Sahiwal, Red Sindhi, Gir
Nam Á có những giống Zebu được chọn để lấy sữa từ rất lâu. Chúng cho ít sữa hơn HF nhiều, nhưng chịu nóng, chịu ve và chịu thức ăn nghèo.
- Sahiwal (vùng Punjab, nay chia giữa Pakistan và Ấn Độ): màu nâu đỏ nhạt, hiền, được coi là một trong những giống Zebu sữa tốt nhất.
- Red Sindhi (vùng Sindh, Pakistan): đỏ sẫm, nhỏ hơn Sahiwal; là "tổ tiên" của tên gọi bò lai Sind ở Việt Nam.
- Gir (Gyr) (bang Gujarat, Ấn Độ): trán dô, tai dài cuộn; được Brazil chọn lọc mạnh để lấy sữa.
Các giống này thường không được nuôi thuần để bán sữa ở Việt Nam, nhưng máu của chúng nằm sẵn trong bò cái lai Sind, nền của hầu hết bò lai HF ở hộ nhỏ.
Bò sữa lai nhiệt đới: bài học từ nước khác
Các nước nhiệt đới đều đối mặt cùng câu hỏi: làm sao có bò nhiều sữa mà sống được ở xứ nóng. Câu trả lời phổ biến là giống tổng hợp giữa bò sữa châu Âu và Zebu sữa:
- Girolando (Brazil): Gir × Holstein, ổn định ở khoảng 5/8 HF và 3/8 Gir; là giống bò sữa chủ lực của Brazil.
- Australian Friesian Sahiwal và Australian Milking Zebu (Úc): tạo cho vùng nhiệt đới phía bắc nước Úc, có máu Sahiwal.
Cách làm của hộ ở Việt Nam về bản chất giống thế: giữ đàn ở khoảng 1/2 tới 3/4 máu HF, phần còn lại là máu Zebu từ bò lai Sind, đôi khi xen tinh Sahiwal hoặc Jersey.
Lai HF × Jersey: có đáng thử
Ở New Zealand, nơi nuôi bò sữa trên đồng cỏ quanh năm, bò lai HF × Jersey (người ta gọi là "Kiwicross") rất phổ biến: to vừa, sữa khá nhiều mà chất sữa tốt, sinh sản bền. Với Việt Nam, một số hộ đã thử phối tinh Jersey cho bò lai HF cao máu để hạ bớt tầm vóc và tăng sức chịu nóng. Kết quả phụ thuộc rất lớn vào việc nhà máy sữa có trả thêm tiền cho mỡ và đạm hay không.
Mỡ sữa và đạm sữa: hiểu để khỏi nhìn mỗi số lít
Sữa bò gồm phần lớn là nước, phần còn lại là chất khô: mỡ, đạm, đường lactose và khoáng. Nhà máy làm sữa tươi, sữa chua, phô mai, bơ đều cần chất khô này. Vì vậy nhiều nơi trên thế giới trả tiền theo ký mỡ và ký đạm chứ không chỉ theo lít.
Một ví dụ giả định để thấy sự khác biệt: bò A cho 20 lít sữa mỡ 3,5%, tức chừng 0,7 kg mỡ mỗi ngày; bò B cho 15 lít sữa mỡ 5%, tức chừng 0,75 kg mỡ. Tính theo lít thì bò A hơn hẳn; tính theo mỡ thì bò B nhỉnh hơn, mà bò B lại nhỏ hơn, ăn ít hơn. Bảng giá của trạm thu mua quyết định con nào có lợi cho mình. Mỡ và đạm sữa còn thay đổi theo khẩu phần: thiếu thức ăn thô xơ thì mỡ sữa tụt, bất kể giống gì.
Chọn giống sữa: bắt đầu từ cách mình bán sữa
- Hỏi bảng giá thu mua: trạm thu mua của nhà máy tính giá theo lít, theo mỡ, theo đạm, theo tế bào soma và vi khuẩn như thế nào. Nếu chất sữa được thưởng, Jersey và con lai Jersey có thêm lợi thế.
- Nhìn khí hậu và chuồng: vùng nóng, chuồng đơn giản thì máu Zebu hoặc Jersey giúp bò bền hơn; vùng mát, chuồng làm mát tốt thì HF phát huy nhất.
- Nhìn thức ăn: bò sữa nào cũng cần cỏ tốt; giống nhỏ hơn ăn ít hơn về tổng lượng.
- Nghĩ về bê đực: bê đực lai bò sữa nhỏ con khó bán; tính trước đầu ra cho chúng.
Bắt tay làm và học thêm ở đâu
Hỏi trạm thu mua sữa gần nhất để có bảng tiêu chí chất lượng và giá. Hỏi dẫn tinh viên về các loại tinh bò sữa đang có trong tỉnh (HF, Jersey, Sahiwal, Brown Swiss). Các vùng sữa như Mộc Châu, Ba Vì, Lâm Đồng, ven TP.HCM có hộ đang nuôi nhiều tổ hợp lai, là nơi tốt để đi xem tận mắt. Tài liệu kỹ thuật về bò sữa của Viện Chăn nuôi và Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì là nguồn tham khảo đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Bò Jersey có nguồn gốc từ đâu?
Bò Jersey có gốc ở đảo Jersey, một hòn đảo thuộc nhóm đảo Channel trong eo biển Manche giữa Anh và Pháp. Giống này được chọn lọc theo hướng nhỏ gọn, sữa béo và nhiều đạm.
Bò Jersey khác bò HF thế nào?
Bò Jersey nhỏ hơn, cho ít sữa hơn bò HF nhưng sữa béo hơn (mỡ khoảng 5% so với khoảng 3,5%) và nhiều đạm hơn. Jersey cũng chịu nóng khá hơn và ít đẻ khó hơn.
Sữa bò Jersey có gì đặc biệt?
Sữa Jersey có tỉ lệ mỡ và đạm cao, màu vàng hơn, rất hợp làm bơ, kem và phô mai. Nếu nhà máy tính giá theo chất lượng sữa, người nuôi Jersey được lợi.
Bò Sahiwal là giống gì?
Sahiwal là giống bò Zebu sữa gốc vùng Punjab (nay thuộc Pakistan và Ấn Độ), màu nâu đỏ nhạt, hiền, chịu nóng và chịu ve tốt. Giống này thường dùng để lai, giúp bò sữa ở xứ nóng bền hơn.
Có nên lai bò HF với bò Jersey không?
Lai HF × Jersey cho bò cỡ vừa, sữa chất lượng tốt và sinh sản bền, rất phổ biến ở New Zealand. Ở Việt Nam, nên thử khi nhà máy trả thêm tiền cho mỡ và đạm sữa, và hỏi kỹ thuật viên trước khi áp dụng cho cả đàn.
