Bò thịt ở Việt Nam chia thành bốn nhóm: bò vàng nội nhỏ con, bò lai Zebu (lai Sind, lai Brahman) làm nền đàn, bò chuyên thịt nhập ngoại (Brahman, BBB, Droughtmaster, Charolais, Angus…) và bò lai giữa các nhóm đó. Hộ nhỏ hiện nay chủ yếu nuôi bò lai Zebu và con lai thế hệ sau với bò chuyên thịt. Chọn nhóm nào không tuỳ "giống nào to nhất", mà tuỳ thức ăn, khí hậu và tay nghề của chính người nuôi.
Đàn bò Việt Nam hôm nay trông thế nào
Theo số liệu thống kê những năm gần đây, cả nước có khoảng sáu triệu con bò, trong đó bò sữa chỉ chiếm một phần nhỏ, vài trăm nghìn con, tập trung ở các vùng sữa. Phần còn lại là bò thịt và bò kiêm dụng, nuôi rải rác trong hàng triệu hộ, mỗi hộ vài con. Trang trại vài trăm con trở lên có, nhưng không phải số đông.
Nhìn theo vùng, Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ là nơi nuôi bò đông nhất, tiếp theo là Tây Nguyên và trung du miền núi phía Bắc. Đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long nuôi ít hơn vì đất chật, nhưng lại gần chợ và có nhiều phụ phẩm như rơm, bã bia, bã đậu. Vì vậy mỗi vùng có kiểu đàn bò riêng: miền Trung nhiều bò lai Zebu thả bãi, miền núi phía Bắc còn nhiều bò nội, vùng ven đô có những hộ vỗ béo bò lai cao máu.
Bốn nhóm bò thịt người Việt hay gặp
| Nhóm | Ví dụ | Khối lượng bò cái trưởng thành (tham khảo) | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Bò vàng nội | Bò vàng Thanh Hoá, bò Nghệ An, bò Lạng Sơn, bò H'Mông | khoảng 160–220 kg (bò H'Mông lớn hơn) | Chăn thả, thức ăn nghèo, ít vốn |
| Bò lai Zebu | Lai Sind, lai Brahman, lai Sahiwal | khoảng 250–350 kg | Làm nền bò cái, hộ có bãi chăn và trồng cỏ |
| Bò chuyên thịt nhập | Brahman, Droughtmaster, BBB, Charolais, Angus | khoảng 450–700 kg tuỳ giống | Trại có vốn, thức ăn đủ, chuồng tốt |
| Bò lai thương phẩm | F1 BBB × lai Sind, F1 Charolais × lai Brahman… | con nuôi thịt, xuất bán thường 400–550 kg | Vỗ béo bán thịt, ít khi giữ làm nền |
Con số trong bảng là khoảng phổ biến trong tài liệu kỹ thuật và ở đàn được nuôi tử tế. Bò thả rông thiếu cỏ mùa khô có thể nhẹ hơn khá nhiều.
Bò vàng nội: nhỏ mà bền
Bò vàng có mặt khắp nước, màu vàng tới vàng sẫm, tầm vóc nhỏ, tỉ lệ thịt xẻ thấp (thường dưới 45%). Đổi lại, chúng chịu kham khổ, ăn được cỏ tạp, ít bệnh, đẻ đều và dễ đẻ. Ở vùng cao, nơi bò phải leo dốc kiếm ăn, con bò nhỏ nhẹ lại là lợi thế. Bò vàng còn là "bệ phóng" của mọi chương trình lai: phần lớn bò lai Zebu ngày nay có mẹ hoặc bà là bò vàng.
Bò lai Zebu: xương sống của đàn bò hộ nhỏ
Zebu là nhóm bò có u vai, yếm và da lỏng, gốc từ Nam Á, chịu nóng và chịu ve tốt hơn hẳn bò châu Âu. Khi cho bò vàng phối với bò đực hoặc tinh Zebu (Red Sindhi, Sahiwal, Brahman), con lai to hơn mẹ rõ rệt mà vẫn giữ được sức chịu đựng. Người ta gọi chung là "bò lai Sind" dù trong máu có thể pha nhiều giống Zebu. Bò cái lai Zebu là nền tốt để phối tiếp với bò chuyên thịt hoặc bò sữa.
Bò chuyên thịt nhập: to nhưng kén
Nhóm này lớn nhanh, tỉ lệ thịt xẻ cao, nhưng đòi thức ăn nhiều và đều, chịu nóng kém hơn (trừ Brahman và các giống có máu Brahman như Droughtmaster). Phần lớn hộ nhỏ không nuôi bò cái thuần nhập, mà dùng tinh của chúng phối cho bò cái lai Zebu.
Bò thịt khác bò sữa và bò kiêm dụng ở đâu
Bò thịt được chọn lọc để đắp cơ: mông nở, đùi dày, thân hình gần như chữ nhật khi nhìn ngang. Bò sữa thì ngược lại, thân hình nêm, xương hông lộ, bầu vú to, năng lượng ăn vào dồn cho sữa chứ không dồn thành thịt. Bò kiêm dụng nằm giữa, ví dụ bò lai Sind vừa cho bê nuôi thịt, vừa có thể làm nền lai bò sữa, trước đây còn dùng kéo xe.
Người mới hay mắc một lỗi: mua bê đực lai bò sữa (lai HF) về nuôi thịt vì rẻ, rồi thất vọng khi bê lớn chậm, cơ mỏng, xương to. Không phải không nuôi được, nhưng phải tính từ đầu rằng đây là bò có năng suất thịt thấp hơn, giá trị bán cũng khác.
Ba chỉ số nên biết trước khi nói chuyện giống
- Khối lượng trưởng thành: bò càng to thì mỗi ngày càng ăn nhiều. Bò 400 kg cần lượng chất khô khoảng 2,5–3% khối lượng, tức chừng 10–12 kg chất khô mỗi ngày, tương đương vài chục ký cỏ tươi. Bò to mà cỏ không đủ thì chỉ là bò gầy to xương.
- Tăng trọng ngày: con số người bán giống hay nói nhất. Tăng trọng cao chỉ đến khi khẩu phần đủ năng lượng và đạm; cùng một con bê, thả bãi và vỗ béo chuồng có thể chênh nhau gấp đôi.
- Tỉ lệ thịt xẻ: phần trăm khối lượng thân thịt so với khối lượng sống. Bò vàng thường thấp, bò lai Zebu khá hơn, bò chuyên thịt và con lai cao máu cao nhất. Đây là lý do bò lai được giá theo ký hơi tốt hơn.
Giống tốt mà không hợp thì vẫn hỏng
Mỗi giống có "điều kiện tối thiểu" của nó. Con lai BBB cần thức ăn tinh và cỏ chất lượng, mùa hè cần chuồng mát. Con lai Brahman hay Droughtmaster chịu được nắng gió miền Trung, bãi chăn rộng, nhưng tính nhanh nhạy, chuồng và hàng rào phải chắc. Bò vàng chịu khổ nhất nhưng bán được ít tiền nhất trên mỗi con.
Có thể tự kiểm bằng ba câu hỏi:
- Mùa khô hoặc mùa rét, tôi có đủ cỏ, rơm, thức ăn ủ cho bò ăn no không, hay bò phải đói vài tháng?
- Chuồng của tôi có mát vào trưa hè không, có chắn gió lùa vào mùa đông không?
- Tôi định bán bê sau cai sữa, nuôi bò thịt tới tuổi xuất, hay giữ bò cái để đẻ? Mục tiêu khác thì giống khác.
Nếu câu một trả lời "không chắc", hãy bắt đầu bằng bò lai Zebu, trồng cỏ trước, rồi mới nâng cấp lên phối tinh bò chuyên thịt.
Bò nhập về vỗ béo: một nhánh riêng
Ngoài đàn bò nuôi trong nước, Việt Nam còn nhập bò sống, chủ yếu từ Úc, để vỗ béo ngắn ngày rồi giết mổ. Đây là bò thịt thương phẩm trong chuỗi khép kín, có quy định riêng về giết mổ và truy xuất, không phải bò giống cho hộ nuôi. Người mới đọc tin "bò Úc" nên phân biệt: bò Úc nhập vỗ béo khác với việc mua bò giống có máu Brahman hay Droughtmaster gốc Úc.
Bảo tồn giống nội: vì sao vẫn cần
Khi ai cũng chạy theo bò lai to, bò nội thuần ngày càng ít. Mất bò nội là mất nguồn gen chịu kham khổ, chịu bệnh địa phương, và mất luôn nền để lai. Viện Chăn nuôi và các trạm giống địa phương có những chương trình chọn lọc, giữ đàn hạt nhân bò vàng và bò H'Mông. Với hộ ở vùng cao, nuôi bò nội chọn lọc tốt, không cận huyết, vẫn là lựa chọn hợp lý, nhất là khi thịt bò bản địa có tiếng ở thị trường du lịch và đặc sản.
Bắt tay làm và học thêm ở đâu
- Đi xem trước khi mua: ghé ít nhất hai hộ đang nuôi giống mình định nuôi, ở cùng vùng khí hậu. Hỏi họ mùa khô cho ăn gì, bò đẻ có khó không.
- Hỏi trạm khuyến nông, cán bộ chăn nuôi thú y xã: nhiều tỉnh có dẫn tinh viên và chương trình hỗ trợ tinh bò thịt, biết rõ giống nào đang chạy tốt ở địa phương.
- Tài liệu: Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì (Viện Chăn nuôi) có nhiều tài liệu kỹ thuật về bò thịt, bò sữa và đồng cỏ; trang của Cục Chăn nuôi đăng danh mục giống được phép sản xuất kinh doanh.
- Ghi sổ ngay từ con đầu tiên: ngày mua, khối lượng ước, giống, ngày phối, ngày đẻ. Không có sổ thì vài năm sau không biết giống nào hợp với nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam nên nuôi giống bò thịt nào?
Với hộ nhỏ, bò lai Zebu (lai Sind, lai Brahman) là lựa chọn an toàn vì chịu nóng, dễ nuôi và làm nền phối giống tốt. Khi đã có đủ cỏ và thức ăn, có thể phối tinh bò chuyên thịt như BBB, Droughtmaster hoặc Charolais để có con lai lớn nhanh hơn.
Bò vàng Việt Nam nặng bao nhiêu ký?
Bò vàng cái trưởng thành thường khoảng 160–220 kg, bò đực nặng hơn, tuỳ vùng và chế độ ăn. Đây là khoảng tham khảo; bò thả rông thiếu cỏ có thể nhẹ hơn, bò H'Mông vùng cao thì to hơn rõ.
Bò lai Sind là giống gì?
Bò lai Sind là tên gọi chung cho con lai giữa bò vàng Việt Nam với các giống bò Zebu như Red Sindhi, Sahiwal hoặc Brahman. Đây không phải giống thuần mà là nhóm bò lai, to hơn bò vàng và thường dùng làm bò cái nền.
Tỉ lệ thịt xẻ của bò là gì?
Tỉ lệ thịt xẻ là phần trăm khối lượng thân thịt (đã bỏ đầu, chân, da, nội tạng) so với khối lượng bò sống. Bò vàng thường thấp hơn bò lai Zebu, còn bò chuyên thịt và con lai cao máu có tỉ lệ cao nhất.
Mua bê đực lai bò sữa về nuôi thịt có được không?
Được, nhưng bê lai bò sữa lớn chậm hơn, cơ mỏng hơn bê lai bò thịt nên giá trị bán thấp hơn. Nên tính chi phí thức ăn và thời gian nuôi trước, đừng chỉ nhìn giá mua rẻ.
