Bò BBB (Blanc Bleu Belge, bò Trắng Xanh Bỉ) là giống bò thịt gốc Bỉ mang đặc điểm "cơ đôi": cơ bắp nở to bất thường do một biến đổi ở gen myostatin, cho tỉ lệ thịt xẻ và tỉ lệ nạc rất cao. Ở Việt Nam, hộ nuôi hầu như không nuôi BBB thuần mà dùng tinh BBB phối cho bò cái lai Zebu để có bê lai "siêu thịt". Lợi lớn đi kèm hai rủi ro lớn: đẻ khó và đòi thức ăn tốt.
Cơ đôi là gì
Ở mọi con bò, gen myostatin (MSTN) làm nhiệm vụ "phanh" sự phát triển của cơ: nó báo cho cơ thể biết khi nào cơ đã đủ lớn. Ở bò BBB, gen này bị đột biến nên phanh không còn tác dụng; sợi cơ nhiều hơn và to hơn bình thường. Nhìn bằng mắt, con bò như được đắp thêm thịt ở mông, đùi, vai và lưng, các múi cơ nổi rõ dưới da.
Hệ quả đi kèm: xương nhỏ hơn so với khối thịt, mỡ ít, da mỏng hơn, nội tạng nhỏ hơn tương đối. Thịt nạc nhiều, mềm, ít vân mỡ. Đặc tính cơ đôi cũng có ở một số giống khác như Piedmontese (Ý), nhưng BBB là giống được chọn lọc theo hướng này mạnh nhất.
Từ bò kiêm dụng thành bò siêu thịt
Đầu thế kỷ 20, bò ở miền Trung và miền Nam nước Bỉ là bò kiêm dụng sữa thịt, có pha máu Shorthorn của Anh. Từ khoảng giữa thế kỷ, các nhà chọn giống ở Bỉ chủ động chọn những con có cơ nở, dần biến đàn bò thành giống chuyên thịt cơ đôi như ngày nay. Tên gọi "trắng xanh" lấy từ màu lông: trắng, xanh xám (lông trắng xen lông đen tạo ánh xanh), hoặc đốm đen trắng.
Thông số tham khảo
| Chỉ tiêu | BBB thuần (tham khảo) | Bê lai F1 BBB × bò cái lai Zebu (tham khảo) |
|---|---|---|
| Bò đực trưởng thành | khoảng 1.100–1.250 kg | Con nuôi thịt, thường xuất bán khoảng 450–600 kg |
| Bò cái trưởng thành | khoảng 700–800 kg | — |
| Tỉ lệ thịt xẻ | rất cao, có thể khoảng 65–70% | thường khoảng 55–60% khi vỗ béo tốt |
| Đẻ | đa số phải mổ lấy bê | nguy cơ đẻ khó cao hơn bê lai Zebu |
Con số trên lấy theo khoảng phổ biến trong tài liệu nước ngoài và tài liệu khuyến nông trong nước. Con lai ở từng hộ có thể khác xa tuỳ máu bò mẹ và thức ăn.
Bò BBB thuần đẻ mổ: vì sao
Ở Bỉ, phần lớn bò cái BBB thuần đẻ bằng mổ lấy bê. Lý do kép: bê sơ sinh cơ bắp to, vai và mông nở; trong khi đường sinh dục của bò mẹ, cũng do cơ đôi, lại hẹp tương đối. Đây là quy trình thú y được làm thường quy ở nơi có bác sĩ thú y sẵn sàng 24 giờ. Ở hộ nhỏ Việt Nam, không có điều kiện đó, nên không ai khuyên nuôi BBB cái thuần.
Bê lai BBB ở Việt Nam: làm sao cho an toàn
Cách làm phổ biến là phối tinh BBB cho bò cái lai Zebu (lai Sind, lai Brahman). Bê lai mang một bản gen cơ đôi từ bố, nên cơ nở hơn hẳn bê lai Zebu nhưng không cực đoan như BBB thuần. Để giảm rủi ro:
- Chỉ phối cho bò cái đủ tầm vóc. Khuyến nông các tỉnh thường khuyên bò cái nền lai Zebu, khối lượng từ khoảng 300 kg trở lên, xương chậu rộng, và tốt nhất đã đẻ dễ ít nhất một lứa. Không phối cho bò vàng nhỏ, không phối cho bò tơ lứa đầu.
- Không vỗ quá béo bò mẹ lúc chửa cuối. Bò mẹ béo mỡ quanh đường sinh dục làm đẻ khó thêm; bò cần khoẻ, thể trạng vừa phải.
- Ghi ngày phối, tính ngày đẻ. Bò mang thai khoảng 280–285 ngày; tuần cuối phải có người theo dõi, có số điện thoại thú y xã ngay cạnh.
- Đẻ khó là gọi thú y ngay. Nếu bò rặn lâu không ra, thấy chân bê mà không tiến, bê nằm ngược, đừng tự kéo mạnh hay dùng dây tời: gọi thú y ngay. Kéo sai cách có thể làm chết cả mẹ lẫn con.
Nuôi bê lai BBB: cần ăn tốt, cần mát
Bê lai BBB có "động cơ" lớn, muốn chạy đúng công suất thì phải đổ đủ nhiên liệu. Thả bãi cỏ tạp nghèo như bò vàng thì bê lai BBB lớn không hơn bê lai Zebu bao nhiêu, mà còn dễ ốm. Một khẩu phần điển hình ở hộ nuôi giỏi gồm cỏ trồng cắt đúng tuổi, cỏ ủ chua hoặc thân cây ngô ủ, thêm thức ăn tinh (cám hỗn hợp, ngô, bã bia, bã đậu…) và khoáng.
Vì có máu châu Âu, bê lai BBB chịu nóng kém hơn bê lai Zebu. Mùa hè chuồng phải thoáng, mái cao, có quạt hoặc phun sương nếu nuôi nhiều, nước uống luôn sẵn. Dấu hiệu bò bị nóng: thở nhanh, há miệng, chảy dãi, đứng chứ không chịu nằm, bỏ ăn trưa.
Bê lai BBB hay gặp vấn đề gì
- Bê sơ sinh to, có khi yếu chân, bú kém sau ca đẻ khó: cần giúp bê bú sữa đầu sớm.
- Bò lớn nhanh, chân và móng chịu tải nặng: nền chuồng không được trơn, không đọng phân ướt.
- Nếu ăn thiếu năng lượng hoặc đạm, bê còi, không lên cơ: kiểm tra lại khẩu phần trước khi đổ cho giống.
Bê lai BBB cái có nên giữ làm giống?
Câu trả lời của đa số cán bộ kỹ thuật là không nên giữ làm nền ở hộ nhỏ. Bò cái lai BBB nếu tiếp tục phối với BBB sẽ cho bê có thể mang hai bản gen cơ đôi, nguy cơ đẻ khó tăng mạnh. Phối với Zebu thì con lai mất bớt ưu thế, mà bò mẹ lai BBB thường không bền với nắng nóng và thức ăn nghèo bằng bò cái lai Zebu. Cách đơn giản nhất: coi bê lai BBB, cả đực lẫn cái, là bò thương phẩm nuôi thịt; giữ bò cái nền lai Zebu để tiếp tục đẻ.
Cân nhắc kinh tế: tính, đừng đoán
Bê lai BBB thường được thương lái trả giá theo ký hơi cao hơn vì tỉ lệ thịt cao. Nhưng tiền thức ăn cũng cao hơn, rủi ro đẻ khó và chi phí thú y có thể phát sinh. Thay vì hỏi "nuôi BBB có lãi không", hãy tính:
- Chi phí thức ăn mỗi ngày cho một con (cỏ, tinh, khoáng), nhân số ngày nuôi tới xuất bán.
- Khối lượng xuất dự kiến nhân với giá bán ước tại thời điểm đó.
- Trừ tiền tinh, thú y, khấu hao chuồng và rủi ro (giả định một tỉ lệ nhỏ bê chết hoặc bò mẹ hỏng sau ca đẻ khó).
So với cùng phép tính cho bê lai Zebu, khi đó mới biết lựa chọn nào hợp với túi tiền và tay nghề của mình.
Bắt tay làm và học thêm ở đâu
Đi xem các hộ nuôi bê lai BBB đã vài lứa ở địa phương, hỏi cụ thể tỉ lệ đẻ khó và họ xử lý thế nào. Hỏi trạm khuyến nông về chương trình tinh bò thịt cao sản; nhiều tỉnh có tập huấn về chọn bò cái nền và chăm bò chửa trước khi cấp tinh. Lưu số điện thoại thú y xã và một người đỡ đẻ có kinh nghiệm trước khi bò đến ngày đẻ.
Câu hỏi thường gặp
Bò BBB là giống bò gì?
BBB (Blanc Bleu Belge) là giống bò thịt gốc Bỉ có đặc điểm cơ đôi do đột biến gen myostatin, nên cơ bắp rất phát triển, tỉ lệ thịt xẻ và nạc cao. Lông thường trắng, xanh xám hoặc đốm đen trắng.
Vì sao bò BBB phải đẻ mổ?
Bê BBB thuần có cơ vai và mông rất to trong khi đường sinh dục của bò mẹ tương đối hẹp, nên ở Bỉ phần lớn bò cái BBB thuần đẻ bằng mổ lấy bê. Bê lai F1 với bò cái lai Zebu ít khó hơn nhưng vẫn có nguy cơ đẻ khó.
Phối tinh BBB cho bò nào thì an toàn?
Nên phối cho bò cái lai Zebu đủ tầm vóc, khối lượng thường từ khoảng 300 kg trở lên, xương chậu rộng và đã đẻ dễ ít nhất một lứa. Không nên phối cho bò vàng nhỏ hoặc bò tơ đẻ lứa đầu.
Bê lai BBB nuôi bao lâu thì bán?
Tuỳ khẩu phần và mục tiêu khối lượng, nhiều hộ nuôi bê lai BBB khoảng 18–24 tháng để xuất bán. Nuôi kém thì kéo dài hơn, nên nên tính chi phí thức ăn theo ngày để chọn thời điểm bán hợp lý.
Có nên giữ bò cái lai BBB làm giống?
Ở hộ nhỏ, thường không nên, vì nguy cơ đẻ khó cao khi phối tiếp với BBB và bò cái lai BBB kém bền hơn bò cái lai Zebu. Cách an toàn là nuôi bê lai BBB làm bò thịt, giữ bò cái lai Zebu làm nền.
