Chăn thả luân phiên: chia ô đồng cỏ, thời gian nghỉ và tính diện tích

Chăn thả luân phiên là chia đồng cỏ thành nhiều ô, cho đàn ăn lần lượt từng ô trong vài ngày rồi chuyển đi, để ô vừa ăn được nghỉ đủ lâu cho cỏ mọc lại, thường vài tuần tuỳ mùa và giống cỏ. Cách này giúp cùng một diện tích nuôi được nhiều con hơn chăn thả tự do, cỏ ít bị trụi gốc, đất ít bị giẫm nát và đàn ít ăn phải ấu trùng ký sinh quanh bãi phân cũ. Nguyên tắc dễ nhớ: vào ô khi cỏ đủ cao, ra khỏi ô khi cỏ còn đủ gốc.

Vì sao chăn thả tự do làm hỏng đồng cỏ

Thả bò ra một bãi rộng quanh năm, trâu bò sẽ ăn chọn: chúng gặm đi gặm lại những đám cỏ non ngon nhất cho tới trụi gốc, còn bỏ mặc chỗ cỏ già, cỏ dại. Cây cỏ bị gặm liên tục không kịp tích lại chất dự trữ ở gốc, mọc yếu dần rồi chết, nhường chỗ cho cỏ dại và đất trống. Lối đi quen của đàn bị giẫm chặt, mùa mưa thành rãnh xói. Sau vài năm, bãi chăn còn lại toàn cỏ tạp, bò gầy mà người nuôi tưởng do giống.

Chăn thả luân phiên làm ngược lại: cho đàn ăn đông và nhanh trên một ô nhỏ, ăn đều cả cỏ ngon lẫn cỏ kém hơn, rồi rời đi để ô đó nghỉ ngơi. Cỏ có thời gian hồi phục, gốc khoẻ, đồng cỏ dày lên theo năm.

Bao lâu thì cho một ô nghỉ

Thời gian nghỉ phụ thuộc vào tốc độ cỏ mọc, mà tốc độ mọc lại theo mùa và giống cỏ. Các khoảng thường gặp trong tài liệu khuyến nông cho cỏ hoà thảo nhiệt đới:

Thay vì nhớ số ngày, hãy nhìn cỏ. Với cỏ dạng bụi như Ghi nê, Mombasa, có thể cho đàn vào khi cỏ cao chừng ngang đầu gối người lớn và rời ô khi còn lại gốc cao khoảng một gang tay. Với cỏ thấp dạng bò lan như cỏ Ruzi, Pangola, chiều cao vào và ra thấp hơn. Mỗi giống cỏ có ngưỡng riêng; hỏi nơi bán giống cỏ hoặc cán bộ khuyến nông về chiều cao gốc chừa lại.

Cần bao nhiêu ô

Công thức nhẩm đơn giản:

Số ô = (số ngày nghỉ ÷ số ngày ăn mỗi ô) + 1

Ví dụ giả định: muốn mỗi ô nghỉ 30 ngày, mỗi ô cho đàn ăn 3 ngày, thì cần 30 ÷ 3 + 1 = 11 ô. Nếu chỉ chia được 6 ô, mỗi ô phải cho ăn khoảng 6 ngày, cỏ sẽ bị gặm lại phần chồi non vừa mọc ở những ngày cuối. Càng nhiều ô và càng ít ngày mỗi ô thì càng tốt cho cỏ, nhưng tốn rào và công dời đàn hơn. Hộ nhỏ thường bắt đầu với 4–8 ô rồi chia nhỏ thêm khi quen.

Tính diện tích đồng cỏ cho đàn

Trâu bò ăn mỗi ngày lượng chất khô vào khoảng 2,5–3% khối lượng cơ thể (bò sữa đang vắt có thể hơn). Cỏ tươi chứa nhiều nước, chất khô thường chỉ khoảng 15–25%. Từ đó có phép tính giả định:

1. Bò 300 kg ăn khoảng 300 × 2,5% = 7,5 kg chất khô mỗi ngày.
2. Nếu cỏ có khoảng 20% chất khô, lượng cỏ tươi tương ứng khoảng 7,5 ÷ 0,2 = 37,5 kg.
3. Bò ăn ngoài đồng còn giẫm và bỏ một phần, nên lượng cỏ trên đồng cần nhiều hơn số bò thực ăn.
4. Cắt thử cỏ trên một mét vuông của ô sắp cho ăn, cân lên, nhân với diện tích ô để ước sản lượng ô đó.
5. Chia sản lượng ô cho nhu cầu cả đàn mỗi ngày (đã tính phần hao hụt) để biết ô đó đủ cho mấy ngày.

Các con số ở đây là giả định để minh hoạ cách tính. Năng suất đồng cỏ thật khác nhau rất xa giữa đồng cỏ trồng có bón phân, có tưới với bãi chăn tự nhiên trên đồi khô.

Những thứ mỗi ô phải có

• Nước uống: máng hoặc bồn di động theo ô, hoặc thiết kế các ô quanh một điểm nước chung. Bò phải đi quá xa mới tới nước sẽ uống ít, ăn ít.
• Bóng mát: vài cây to hoặc lán che, nhất là ở miền Trung và miền Nam.
• Rào chắc: dây thép gai, lưới hoặc rào điện. Rào điện di động rất tiện để chia ô tạm trên đồng cỏ lớn; xem bài về hàng rào trong chuyên mục này.
• Lối đi chung nối các ô với chuồng và điểm nước, để đàn không phải đi xuyên qua ô đang nghỉ.

Lợi ích ngoài cỏ: ký sinh trùng và phân bón

Trứng giun sán theo phân rơi xuống đồng, nở thành ấu trùng bám trên lá cỏ quanh bãi phân. Chăn thả liên tục trên một bãi, đàn ăn đi ăn lại ấu trùng đó. Cho ô nghỉ đủ lâu, một phần ấu trùng chết đi trước khi đàn quay lại, áp lực nhiễm giảm bớt. Chi tiết về ký sinh trùng và việc tẩy giun nằm trong chuyên mục Phòng bệnh.

Đàn ăn đông trên ô nhỏ cũng rải phân đều hơn. Sau mỗi lượt ăn, có thể kéo một tấm lưới hoặc cành cây qua ô để đánh tan bãi phân, phân khô nhanh và phân bố đều.

Sai lầm hay gặp

• Chia ô nhưng không dời đàn đúng lúc vì bận, đàn ăn trụi ô cũ rồi mới chuyển.
• Đếm ngày cứng nhắc trong mùa khô, cho đàn vào ô khi cỏ chưa mọc lại.
• Quá nhiều con trên đồng trong mùa khô: lúc đó phải giảm đàn hoặc nuôi bổ sung ở chuồng, không thể bắt đồng cỏ gánh hết.
• Bỏ quên nước ở các ô xa, nhất là bồn di động bị lật.
• Không bón lại cho đồng cỏ. Đồng cỏ cũng là ruộng, lấy đi mãi mà không trả lại thì cạn kiệt.

Bắt tay làm và học thêm

Vẽ sơ đồ ô và sổ dời đàn

Vẽ sơ đồ khu đất trên giấy, đánh số các ô, đánh dấu điểm nước, bóng mát, cổng. Kẻ một bảng đơn giản: cột ô, ngày vào, ngày ra, chiều cao cỏ lúc vào, lúc ra (đo bằng thước hoặc ước theo gang tay), ghi chú. Ghi chép một mùa mưa là bạn biết ô nào mọc nhanh, ô nào yếu cần bón thêm, ô nào nên trồng lại giống cỏ khác. Đặt một cây gậy có vạch sơn ở cổng mỗi ô để đo nhanh chiều cao cỏ khi đi ngang qua.

Học thêm ở đâu

Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì có đồng cỏ trồng và tài liệu về giống cỏ, chăn thả. Ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, một số trại bò và cừu đã áp dụng chăn thả luân phiên trên đồng cỏ trồng, có thể liên hệ qua khuyến nông tỉnh để tham quan. FAO có nhiều tài liệu phổ biến về quản lý đồng cỏ nhiệt đới. Bài về các giống cỏ trồng trong chuyên mục Thức ăn giúp chọn cỏ hợp với chăn thả hay hợp với cắt.