Chọn chỗ làm chuồng trâu bò: hướng chuồng, nền cao và thoát nước tốt

Chỗ làm chuồng trâu bò tốt là chỗ cao ráo, không đọng nước, hướng chuồng quay về Nam hoặc Đông Nam, nền cao hơn mặt đất xung quanh chừng 30–50 cm và có lối thoát nước ra hố chứa chứ không ra mương chung. Chuồng phải cách nhà ở, giếng nước và hàng xóm một khoảng đủ xa để mùi, ruồi và nước thải không làm phiền ai. Chọn sai chỗ thì xây đẹp mấy cũng phải sửa hoài; chọn đúng chỗ thì một cái chuồng tre lợp lá cũng nuôi bò khoẻ.

Vì sao chọn chỗ quan trọng hơn chọn vật liệu

Người mới về quê lập trại thường dồn tiền vào mái tôn, cột bê tông, máng inox, rồi đặt chuồng ở chỗ nào còn trống trong vườn. Sai lầm này trả giá chậm nhưng chắc: nền ẩm làm móng bò mềm và nứt, nước mưa tạt vào ô nằm, mùi phân bay thẳng vào bếp mỗi chiều có gió nồm. Sau một hai mùa mưa, nhiều hộ phải nâng nền, đào lại rãnh, có hộ phải dời hẳn chuồng.

Ba thứ không sửa được bằng tiền sau khi đã xây là cao độ của khu đất, hướng gió chính trong năm và khoảng cách tới nguồn nước. Vì vậy hãy dành hẳn vài buổi đi quanh khu đất định làm chuồng, tốt nhất là đi trong một trận mưa to, trước khi đặt viên gạch đầu tiên.

Địa thế: cao, khô, dễ thoát nước

Trâu bò chịu được nắng, chịu được rét ở mức vừa phải, nhưng rất khổ khi phải đứng nằm trên nền ướt. Chỗ đặt chuồng nên thoả các điều sau:

• Không phải chỗ trũng. Sau mưa to nửa giờ mà nước còn đọng lại thì bỏ. Ruộng cũ mới san lấp cũng nên tránh vì đất lún dần, nền chuồng sẽ nứt.
• Có độ dốc tự nhiên nhẹ để nước mưa và nước rửa chuồng chảy về một phía. Nếu đất phẳng thì phải tôn nền và làm dốc nhân tạo.
• Đất nền chắc. Đất thịt pha cát hoặc đất đồi dễ làm nền hơn đất sét nhão. Đất sét bí nước thì phải đổ lớp đá, cát lót trước khi láng nền.
• Không nằm dưới gốc cây to dễ gãy cành, cũng không sát bờ ao, bờ suối có thể sạt khi lũ.

Mẹo đơn giản để đo độ dốc: căng một sợi dây nằm ngang bằng ống nước trong (bơm nước vào ống, hai đầu mực nước bằng nhau), rồi đo khoảng cách từ dây xuống mặt đất ở hai đầu. Nền chuồng trong thường làm dốc chừng 2–3%, nghĩa là cứ 1 mét chiều dài thì thấp xuống 2–3 cm về phía rãnh. Dốc ít hơn thì đọng nước tiểu, dốc nhiều hơn thì bò đứng lâu dễ trượt và mỏi chân.

Hướng chuồng theo gió và nắng ở ba miền

Nguyên tắc chung ở Việt Nam là chuồng quay mặt về hướng Nam hoặc Đông Nam. Hướng này đón gió mát mùa hè, tránh được gió mùa Đông Bắc lạnh buốt ở miền Bắc, và nắng sáng chiếu vào giúp nền mau khô. Tuy vậy mỗi vùng có điều chỉnh riêng:

Một điều hay bị bỏ qua: trục dài của chuồng nên chạy theo hướng Đông–Tây. Khi đó nắng buổi trưa rọi lên mái chứ không rọi ngang vào ô bò. Nếu trục chuồng chạy Bắc–Nam, buổi chiều nắng xiên vào cả dãy, bò phải chen nhau vào góc có bóng.

Khoảng cách tới nhà ở, giếng nước và hàng xóm

Chuồng trâu bò không nên dính liền nhà ở như nhiều nếp nhà xưa ở vùng cao. Phân, nước tiểu, ruồi và bụi rơm là nguồn bệnh, và một số bệnh của bò có thể lây sang người. Khoảng cách cụ thể với khu dân cư, nguồn nước và công trình công cộng được quy định trong văn bản hướng dẫn Luật Chăn nuôi, và có thể khác nhau theo quy mô trại; hộ nuôi nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã trước khi xây. Dưới đây là những điều thực tế cần tính:

• Giếng nước sinh hoạt phải ở phía cao hơn và cách xa chuồng, hố phân. Nước thải chuồng thấm xuống đất có thể làm hỏng giếng khoan nông mà mắt thường không thấy.
• Hướng gió nồm mùa hè (thường từ Đông Nam lên) không nên thổi từ chuồng sang nhà mình hoặc nhà hàng xóm. Nhiều vụ mâu thuẫn xóm làng bắt đầu từ mùi phân bò vào đúng giờ ăn cơm chiều.
• Đường xe vào được tới sát chuồng để chở cỏ, chở phân, chở bò đi bán. Xe tải nhỏ cần lối rộng chừng 3 mét, có chỗ quay đầu.
• Gần ruộng cỏ hoặc bãi chăn nhưng không đặt chuồng giữa ruộng cỏ, vì đường dắt bò sẽ giẫm nát cỏ.

Nguồn nước và điện

Một con bò thịt cỡ vừa uống vài chục lít nước mỗi ngày, bò sữa uống nhiều hơn hẳn, chưa kể nước rửa chuồng. Trước khi chọn chỗ hãy trả lời: nước lấy ở đâu, mùa khô có cạn không, có phải bơm lên cao không. Nhiều trại ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên chọn đất rẻ trên đồi rồi mới biết giếng khoan sâu mà mùa khô vẫn thiếu, phải chở nước bằng xe bồn.

Điện không phải thứ bắt buộc với hộ nuôi vài con, nhưng nếu tính dùng máy băm cỏ, quạt, phun sương hay máy bơm thì nên kéo điện từ đầu, đi dây đúng kỹ thuật, ổ cắm đặt cao và có mái che. Dây điện câu tạm treo trên cột tre trong chuồng ẩm là nguy cơ chập cháy và điện giật cho cả người lẫn bò.

Quy hoạch mặt bằng: không chỉ có cái chuồng

Khi chọn chỗ, hãy vẽ luôn những thứ đi kèm, vì chúng chiếm diện tích nhiều hơn người mới nghĩ:

1. Khu chuồng chính và chỗ để mở rộng thêm một dãy khi đàn tăng.
2. Sân vận động hoặc bãi nhỏ có rào để bò đi lại, phơi nắng sáng.
3. Kho thức ăn khô ráo, cao hơn nền, để rơm, thức ăn tinh, khoáng.
4. Hố ủ chua hoặc chỗ đặt túi ủ, gần chuồng nhưng không hứng nước mưa.
5. Hố phân và bể lắng nước thải ở phía thấp nhất, cuối hướng gió.
6. Ô cách ly cho con mới mua về hoặc con ốm, cách xa dãy chuồng chính.
7. Lối dồn và gióng để buộc bò khi thú y đến khám, tiêm phòng, phối giống.

Thứ tự từ cao xuống thấp nên là: nhà ở và giếng, kho thức ăn, chuồng, hố phân. Nước luôn chảy từ chỗ sạch về chỗ bẩn, không bao giờ ngược lại.

Những sai lầm hay gặp khi chọn chỗ

• Làm chuồng trên đất ruộng thấp vì tiện nước. Mùa mưa nền ướt quanh năm, bò hay bị thối móng, ve và ruồi nhiều.
• Để chuồng sát mép đường làng. Bò dễ hoảng vì xe máy, người lạ dễ tiếp cận, mùi phân thành chuyện cả xóm.
• Quên chỗ chứa phân. Không có hố phân thì sau vài tháng phân đổ thành đống quanh chuồng, nước mưa cuốn ra mương.
• Không tính chỗ mở rộng. Đàn từ 3 lên 10 con là chuyện bình thường sau vài năm; chuồng kẹp giữa nhà và vườn cây thì không có đường mở.
• Chặt hết cây quanh chuồng cho thoáng. Cây bóng mát cách chuồng vài mét giúp hạ nhiệt mùa hè rất nhiều; chỉ cần tỉa để cành không chạm mái.

Bắt tay làm và học thêm

Bảng kiểm trước khi xây

Đem bảng này ra đúng chỗ định xây, đánh dấu từng dòng:

• Đi xem sau một trận mưa to: không có vũng đọng trong phạm vi định làm chuồng.
• Đã xác định hướng gió mùa đông và hướng gió nồm mùa hè (hỏi người già trong xóm là nhanh nhất).
• Mặt chuồng dự kiến quay Nam hoặc Đông Nam; trục dài chạy Đông–Tây.
• Giếng nước ở phía cao hơn chuồng và hố phân.
• Có chỗ đặt hố phân, bể lắng ở phía thấp, cuối hướng gió so với nhà ở.
• Xe chở cỏ, chở phân vào được tới nơi.
• Có nguồn nước đủ cho mùa khô, đã tính số con tối đa dự kiến.
• Đã hỏi cán bộ nông nghiệp xã về khoảng cách và việc kê khai chăn nuôi.
• Còn đất để thêm một dãy chuồng và ô cách ly.

Học thêm ở đâu

Cách nhanh nhất là đi xem tận mắt vài trại đang nuôi tốt trong vùng, nhất là trại đã qua được vài mùa mưa bão. Hỏi họ đã sửa gì sau năm đầu, câu trả lời thường giá trị hơn mọi bản vẽ. Trung tâm khuyến nông tỉnh và trạm khuyến nông thường có tài liệu thiết kế chuồng trại mẫu cho từng vùng, có khi tổ chức tham quan mô hình. Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì (Hà Nội) có khu chuồng trại và đồng cỏ có thể liên hệ tham quan, học lớp ngắn ngày. Giáo trình chăn nuôi trâu bò của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có chương riêng về chuồng trại, đọc kỹ phần vệ sinh môi trường chuồng nuôi.