Giữ ấm cho trâu bò mùa rét miền Bắc gồm năm việc chính: che kín chuồng phía gió mà vẫn để thoáng khí, lót ổ khô dày, không thả rông khi rét đậm rét hại, cho ăn đủ năng lượng và cho uống nước không quá lạnh. Trâu bò chết rét thường không chết vì một đêm lạnh, mà vì nhiều ngày liền đói, ướt và gió lùa. Vùng núi phía Bắc từng có những mùa rét làm chết hàng chục nghìn con trâu bò, và phần lớn thiệt hại rơi vào đàn thả rông trên núi.
Rét đậm, rét hại và vì sao trâu chịu rét kém
Theo cách gọi của ngành khí tượng Việt Nam, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới 15°C, rét hại là dưới 13°C. Ở các tỉnh miền núi như Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Sơn La, Điện Biên, có đợt nhiệt độ ban đêm xuống gần 0°C, vùng cao có băng giá, sương muối.
Trong các loài nhai lại, trâu chịu rét kém hơn bò. Da trâu dày nhưng lông thưa, tuyến mồ hôi ít, cơ thể quen với khí hậu nóng ẩm và nước. Bê, nghé dưới một năm tuổi, con gầy, con già, con cái sắp đẻ và vừa đẻ là nhóm dễ chết rét nhất. Bò vàng nội chịu rét khá hơn bò lai nhiều máu ngoại nhiệt đới như Brahman.
Trâu bò bị rét lâu ngày thường gầy rạc, lông dựng, run, nằm co, đi đứng chậm chạp, ăn ít. Con kiệt sức nằm không dậy được là ca phải gọi thú y ngay, đồng thời đưa vào chỗ kín gió, lót rơm, sưởi ấm.
Che chắn chuồng: kín gió nhưng không kín khí
Sai lầm thường gặp nhất là bịt kín chuồng bằng nilon từ trên xuống dưới. Phân và nước tiểu bốc amoniac, hơi ẩm từ hơi thở không thoát được, nền và lớp lót ướt nhanh, trâu bò dễ mắc bệnh hô hấp. Cách đúng:
- Phía hướng gió mùa Đông Bắc (phía Bắc và Đông Bắc) che kín bằng bạt, phên tre, tấm cót, bao tải, từ nền lên quá lưng trâu bò.
- Các phía khác dùng bạt cuốn: đêm và ngày rét buông xuống, trưa nắng ấm cuốn lên cho thoáng, cho nắng chiếu vào nền.
- Chừa khe thoáng phía trên, sát mái, để hơi ẩm và khí độc thoát ra. Gió lạnh lùa ở tầm thân con vật mới là điều phải chặn; không khí lưu thông ở trên đầu thì cần giữ.
- Bịt các lỗ thủng vách, khe cửa ở tầm thấp; gió lùa qua khe nhỏ thổi thẳng vào con vật đang nằm rất hại.
- Kiểm tra mái dột trước mùa rét. Lưng ướt trong đêm lạnh là đường nhanh nhất dẫn tới viêm phổi.
Ổ nằm: khô và dày
Nền bê tông lạnh hút nhiệt rất mạnh từ con vật đang nằm. Lót rơm khô, cỏ khô, trấu hoặc mùn cưa dày cho chỗ nằm, nhất là ô bê nghé. Thay lớp ướt hằng ngày, bổ sung lớp mới lên trên. Lót dày trên nền ướt thì vô ích, nên cào phân và làm khô nền trước. Ô bê có thể quây thêm vách thấp và lót dày hơn hẳn ô bò lớn.
Nhiều hộ khoác cho bê, nghé, con gầy một tấm áo bằng bao tải hoặc chăn cũ, buộc qua ngực và bụng. Cách này hiệu quả nếu áo khô và được buộc chắc; áo ướt thì phải tháo ngay, vì nó làm con vật lạnh hơn là không mặc.
Sưởi: cẩn thận lửa và khói
Đốt lửa, đốt than trong chuồng là thói quen ở nhiều nơi, nhưng đi kèm hai rủi ro thật: cháy chuồng (rơm khô, mái lá, bạt nilon) và ngộ độc khí khi đốt than trong chuồng kín. Nếu sưởi:
- Đốt ở chỗ có lối thoát khói, cách xa rơm lót, bạt và mái.
- Không đốt than tổ ong, than củi trong chuồng bịt kín.
- Có người trông, tắt hẳn trước khi ngủ.
- Với bóng đèn sưởi cho bê, treo chắc ở độ cao bê không với tới, dây điện đi trong ống, ổ cắm ở chỗ khô.
Thả rông và chăn thả trong mùa rét
Ở vùng cao, tập quán thả trâu bò lên rừng, lên núi nhiều ngày liền rất phổ biến. Mùa rét đây là nguyên nhân hàng đầu khiến đàn chết hàng loạt: con vật đói vì cỏ khô cháy sương muối, không có chỗ trú, nằm ngoài trời đêm băng giá. Khuyến cáo chung của ngành nông nghiệp các tỉnh miền núi khi có rét đậm, rét hại là:
- Không thả rông; đưa trâu bò về chuồng hoặc khu có lán trại che chắn.
- Chỉ chăn thả khi trời đã ấm lên vào giữa ngày, có nắng, và cho về sớm trước khi nhiệt độ hạ chiều tối.
- Không chăn thả khi nhiệt độ quá thấp; nhiều địa phương khuyến cáo ngưỡng khoảng 10–12°C, nên theo thông báo cụ thể của tỉnh và bản tin thời tiết.
- Không cho trâu bò cày kéo trong ngày rét hại. Ngày rét đậm thì làm muộn, nghỉ sớm, cho ăn no trước khi làm, xong việc lau khô, cho vào chuồng.
Nếu trâu bò của nhiều hộ đang thả chung trên núi, hãy bàn với các hộ khác cùng đi gom về trước khi đợt rét tới. Bản tin dự báo không khí lạnh thường ra trước vài ngày, đủ để gom đàn.
Ăn đủ để tự sinh nhiệt
Con vật giữ ấm chủ yếu bằng nhiệt sinh ra từ việc tiêu hoá thức ăn. Mùa rét cỏ ngoài đồng ít và khô, nên nếu không dự trữ trước thì đàn đói đúng lúc cần ăn nhiều nhất. Vài nguyên tắc:
- Thức ăn thô đầy đủ: rơm, cỏ khô, cỏ ủ chua, thân ngô. Đây là "củi" đốt chậm suốt đêm trong dạ cỏ.
- Bổ sung thức ăn tinh như cám ngô, cám gạo, bột sắn, nhất là cho bê nghé, con cái chửa và con gầy.
- Muối và khoáng: đá liếm hoặc muối pha theo hướng dẫn, giúp con vật ăn uống tốt hơn.
- Cho ăn bữa chiều muộn nhiều nhất để dạ cỏ làm việc suốt đêm lạnh.
Việc dự trữ thức ăn cho mùa rét cần làm từ cuối mùa mưa; bài về dự trữ thức ăn trong chuyên mục Thức ăn có hướng dẫn tính lượng cần trữ.
Nước uống không quá lạnh
Nước giếng, nước suối đêm rét có thể rất lạnh, con vật uống ít đi, ăn ít theo. Nhiều hộ pha thêm nước ấm để nước uống bớt lạnh, có khi hoà thêm một ít muối. Nước để trong máng qua đêm có thể đóng váng băng ở vùng cao; phải đập bỏ, thay nước mới vào buổi sáng. Không để con vật đi lội suối uống nước lạnh vào sáng sớm rét đậm.
Lịch việc trước và trong mùa rét
- Tháng 9–10: dự trữ rơm, ủ chua cỏ và thân ngô; kiểm tra mái, vách; mua bạt, chuẩn bị bao tải.
- Tháng 11: lắp bạt cuốn, bịt khe vách; tiêm phòng theo lịch của thú y địa phương trước khi rét về; tẩy ký sinh trùng nếu thú y khuyên.
- Tháng 12 tới tháng 2: theo dõi bản tin không khí lạnh; gom đàn về chuồng; thay lót ổ hằng ngày; ưu tiên thức ăn cho bê nghé và con chửa.
- Cuối đợt rét: cho con vật ra nắng dần, không thả rông ngay; theo dõi con gầy yếu; ghi lại con nào bị ảnh hưởng để mùa sau chăm trước.
Bắt tay làm và học thêm
Kiểm chuồng bằng tay và bằng nến
Có một cách kiểm tra gió lùa rất cũ mà hiệu quả: tối trời lặng, cầm ngọn nến hoặc que hương đi dọc chuồng ở tầm ngang thân con vật đang nằm. Chỗ nào ngọn lửa, làn khói bị thổi xiên mạnh là chỗ gió lùa, cần bịt. Rồi giơ lên sát mái: ở đó khói phải bay ra được, nếu khói đọng lại là chuồng kín quá. Sáng sớm, thò tay sờ lớp lót chỗ con vật vừa nằm: lớp lót phải khô và ấm, nếu ẩm lạnh là cần thêm rơm hoặc sửa thoát nước.
Học thêm ở đâu
Trước mỗi mùa rét, Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh miền núi phía Bắc thường ra văn bản hướng dẫn phòng chống đói rét cho vật nuôi; cán bộ thú y và khuyến nông xã là người truyền đạt trực tiếp. Theo dõi bản tin thời tiết của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia để biết trước đợt không khí lạnh. Các trạm khuyến nông vùng cao còn có mô hình chuồng trâu bò cải tiến, ủ thức ăn dự trữ mùa đông, đáng đi xem.
Câu hỏi thường gặp
Rét đậm rét hại là bao nhiêu độ?
Theo cách gọi của ngành khí tượng Việt Nam, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày dưới 15°C, rét hại là dưới 13°C. Khi có rét đậm, rét hại, không nên thả rông trâu bò. Ngưỡng ngừng chăn thả cụ thể nên theo khuyến cáo của tỉnh.
Có nên bịt kín chuồng trâu bò bằng nilon khi rét?
Chỉ nên che kín phía hướng gió và phần thân dưới, vẫn chừa khe thoáng sát mái. Bịt kín hoàn toàn làm hơi ẩm và amoniac tích tụ, con vật dễ bệnh hô hấp. Trưa nắng ấm nên cuốn bạt lên cho thông thoáng.
Vì sao trâu dễ chết rét hơn bò?
Trâu có lông thưa, cơ thể thích nghi với khí hậu nóng ẩm và nước nên chịu rét kém hơn bò. Nghé, trâu gầy, trâu già và trâu cái sắp đẻ dễ bị ảnh hưởng nhất. Cần ưu tiên chuồng kín gió, ổ khô và thức ăn đầy đủ cho nhóm này.
Mùa rét cho trâu bò ăn gì?
Cần đủ thức ăn thô như rơm, cỏ khô, cỏ ủ chua để dạ cỏ sinh nhiệt suốt đêm, bổ sung thức ăn tinh cho con non, con chửa, con gầy. Có muối và khoáng. Bữa chiều nên cho ăn nhiều nhất.
Trâu bò bị rét nằm không dậy được phải làm sao?
Đưa ngay vào chỗ kín gió, lót rơm khô dày, đắp bao tải khô, cho uống nước ấm nếu con vật còn uống được, và gọi thú y ngay. Không cố kéo con vật dậy bằng dây. Đây là ca cấp cứu, càng chậm càng khó cứu.
