Trâu bò cần nước sạch, đủ và lúc nào cũng có: một con bò thịt cỡ vừa uống khoảng 30–50 lít mỗi ngày, bò sữa đang vắt có thể cần gấp đôi, và trời nóng thì nhu cầu tăng thêm nhiều. Máng ăn tốt có đáy tròn, cao vừa tầm cúi, dễ cọ rửa; máng uống tốt là máng không bao giờ cạn và không đóng rêu. Thiếu nước làm bò ăn ít đi ngay, nên máng uống quyết định trực tiếp chuyện bò lớn nhanh hay chậm, bò sữa nhiều hay ít.
Bò uống bao nhiêu nước mỗi ngày
Lượng nước uống phụ thuộc vào cỡ con, loại thức ăn và thời tiết. Ăn cỏ tươi non thì bò uống ít hơn vì cỏ đã chứa nhiều nước; ăn rơm khô, cỏ khô, thức ăn tinh thì uống nhiều hơn hẳn. Các khoảng dưới đây là tham khảo thường gặp trong tài liệu kỹ thuật:
| Loại gia súc | Nước uống tham khảo mỗi ngày | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bê dưới 6 tháng | Khoảng 5–15 lít | Ngoài sữa vẫn phải có nước sạch từ tuần đầu |
| Bò thịt, bò hậu bị cỡ vừa | Khoảng 30–50 lít | Tăng mạnh khi ăn rơm, thức ăn khô |
| Bò sữa đang vắt | Khoảng 60–100 lít hoặc hơn | Mỗi lít sữa cần thêm vài lít nước |
| Trâu trưởng thành | Tương đương hoặc hơn bò cùng cỡ | Cần thêm nước tắm, đằm |
| Dê, cừu trưởng thành | Khoảng 3–6 lít | Dê sữa uống nhiều hơn dê thịt |
Ngày nắng gắt trên 35°C, lượng nước có thể tăng thêm vài chục phần trăm. Bò sữa thường uống nhiều nhất ngay sau khi vắt sữa, nên đặt máng nước ở lối bò đi ra từ chỗ vắt.
Dấu hiệu bò đang thiếu nước
Bò không kêu khát như người. Chủ nuôi phải nhìn:
- Phân khô, thành cục cứng như phân dê to thay vì bánh phân mềm xếp lớp.
- Nước tiểu ít, màu vàng sậm, mùi khai nồng.
- Bỏ ăn bớt, nhất là bỏ rơm và cỏ khô trước.
- Mắt hơi trũng, da kém đàn hồi: véo nhẹ da cổ, da xẹp chậm.
- Bò sữa giảm sữa đột ngột trong một hai ngày nóng.
- Đàn xúm quanh máng, con mạnh chen con yếu: dấu hiệu máng nhỏ hoặc chảy chậm.
Bò bỏ ăn kéo dài, sốt, tiêu chảy, hoặc đã có nước mà vẫn có dấu hiệu mất nước thì không còn là chuyện máng uống nữa, cần báo thú y xã.
Nước thế nào thì được gọi là sạch
Không cần nước đạt chuẩn uống của người, nhưng cũng đừng nghĩ trâu bò uống nước gì cũng được. Nước tốt cho gia súc là nước trong, không mùi lạ, không váng dầu, không rêu xanh dày, không có xác côn trùng hay phân rơi vào. Những nguồn hay gặp và điều cần lưu ý:
- Giếng khoan, giếng đào: ổn định nhất; vùng nhiễm phèn, nhiễm mặn hay sắt cao nên lọc lắng trước. Nếu nghi nước có vấn đề, có thể lấy mẫu nhờ trạm chuyên môn hoặc phòng thí nghiệm của tỉnh kiểm tra.
- Nước máy: tốt nhưng đắt khi đàn lớn.
- Ao, hồ, suối: rẻ nhưng dễ nhiễm ấu trùng ký sinh, nhất là ao có ốc và ao bò đằm chung. Nên bơm lên bể lắng chứ không cho bò lội xuống uống trực tiếp.
- Nước mưa: sạch nếu hứng từ mái sạch, chứa trong bể có nắp; vùng khô hạn nên tận dụng tối đa.
Vùng ven biển Nam Bộ và Nam Trung Bộ mùa khô có xâm nhập mặn. Nước lợ uống lâu làm bò tiêu chảy, giảm ăn; vùng này nên trữ nước ngọt từ cuối mùa mưa.
Các kiểu máng uống
| Kiểu | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Máng xây xi măng cố định | Rẻ, bền, chứa nhiều | Khó cọ, dễ đóng rêu, nước tù nếu không thay | Hộ nhỏ, có người thay nước hằng ngày |
| Máng có van phao | Tự đầy, luôn có nước | Phao hỏng là tràn hoặc cạn; cần bể cao hoặc nước máy | Đàn vừa, chủ hay vắng |
| Bát uống tự động (bò ấn mõm là nước chảy) | Nước luôn mới, ít bẩn, mỗi ô một bát | Phải tập cho bò quen; chảy chậm bò sẽ uống thiếu | Bò sữa nuôi buộc |
| Bồn, thùng nhựa lớn ngoài bãi | Di chuyển được theo ô chăn | Dễ lật, nước nóng lên giữa nắng | Chăn thả luân phiên |
Với bát uống tự động, hãy kiểm tra tốc độ chảy: bò uống nhanh, mỗi lần có thể hớp vài lít trong chưa tới một phút. Bát chảy nhỏ giọt khiến bò bỏ đi khi chưa đã khát.
Máng ăn: hình dáng, độ cao và vật liệu
Máng ăn đúng giúp giảm thức ăn rơi vãi, thứ chiếm một phần không nhỏ chi phí nếu cộng cả năm. Vài nguyên tắc:
- Đáy tròn, không góc vuông. Góc vuông là chỗ cám và bã đọng lại, lên men chua, mốc, gây tiêu chảy.
- Đáy máng cao hơn nền chỗ bò đứng khoảng 20–40 cm tuỳ cỡ bò. Bò ăn ở tư thế hơi cúi giống như ăn cỏ ngoài đồng là tự nhiên nhất; máng quá cao bò phải ngửa cổ, máng sát đất thì phân dễ rơi vào.
- Mép phía bò cao vừa phải để bò không hất thức ăn ra ngoài, mép phía lối đi thấp để người dễ đổ cỏ.
- Mặt trong láng nhẵn hoặc lót gạch men, inox, nhựa để dễ cọ rửa.
- Chiều dài máng mỗi con: nuôi nhóm thì mỗi con cần chỗ đứng ăn đủ rộng để không bị con khác húc; tài liệu kỹ thuật thường khuyên khoảng 0,5–0,7 m mỗi con bò trưởng thành.
Nên tách máng thức ăn tinh và máng cỏ, hoặc ít ra chia ngăn. Thức ăn tinh, bã bia, bã đậu ẩm phải vét sạch mỗi ngày; để sót sang hôm sau là chua, mốc.
Lịch vệ sinh máng
- Mỗi ngày: vét thức ăn thừa, nhìn máng nước xem có phân, rơm, xác côn trùng không; kiểm tra phao, bát uống.
- Mỗi tuần: cọ máng uống bằng bàn chải cứng, xả cạn nước, phơi khô nếu được. Máng ăn cọ sạch cặn.
- Mỗi tháng: súc bể chứa, kiểm tra đường ống, rò rỉ. Có thể quét vôi quanh máng xi măng sau khi cọ, rửa lại kỹ bằng nước sạch trước khi cho nước vào.
- Sau đợt bệnh: làm theo hướng dẫn khử trùng của thú y, không tự pha hoá chất mạnh rồi cho bò uống lại ngay.
Một mẹo cũ mà vẫn đúng: đặt máng uống ở chỗ có bóng râm. Nước phơi nắng giữa trưa nóng lên, rêu mọc nhanh, bò uống ít đi.
Sai lầm hay gặp
- Chỉ cho uống hai bữa vào sáng và chiều. Bò uống nhiều lần trong ngày; cho uống theo cữ là bò luôn thiếu nước.
- Một máng nhỏ cho cả đàn. Con đầu đàn đứng chắn, con yếu và bê không uống được.
- Đặt máng uống sát máng ăn khiến thức ăn tinh rơi vào nước, nước chua sau vài giờ.
- Dùng thùng phuy cũ đựng hoá chất làm máng. Dù rửa kỹ vẫn có rủi ro tồn dư; chỉ dùng thùng rõ nguồn gốc.
- Bỏ quên nước cho bê vì nghĩ bê đã bú sữa. Bê có nước sạch từ sớm ăn cỏ và lớn tốt hơn.
Bắt tay làm và học thêm
Đo lượng nước đàn bò uống
Cách đơn giản nhất để biết bò uống đủ không: đánh dấu mực nước trên máng hoặc bể bằng một vạch sơn, đong nước đổ vào bằng xô có vạch lít trong một ngày bình thường. Ghi lại lượng nước đổ thêm, chia cho số con. Làm lại vào một ngày nóng. Nếu con số thấp hơn nhiều so với khoảng tham khảo ở trên, hãy kiểm tra máng có đủ chỗ, nước có sạch, vị trí có thuận không. Với bể có đồng hồ nước thì càng dễ: chụp số mỗi sáng, cuối tuần cộng lại.
Học thêm ở đâu
Trung tâm khuyến nông tỉnh thường có hướng dẫn cấp nước và máng uống cho trại bò. Các trại bò sữa quy mô vừa ở Mộc Châu, Ba Vì hay ở Củ Chi (TP. Hồ Chí Minh) dùng bát uống tự động khá phổ biến, nên đi xem cách lắp đặt và hỏi kinh nghiệm bảo trì van. Ở vùng khô hạn Nam Trung Bộ, các mô hình trữ nước mưa và hồ chứa nhỏ cho chăn nuôi do khuyến nông địa phương giới thiệu là nguồn học thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Một con bò uống bao nhiêu lít nước một ngày?
Bò thịt cỡ vừa uống khoảng 30–50 lít mỗi ngày, bò sữa đang vắt có thể cần 60–100 lít hoặc hơn. Trời nóng, ăn nhiều rơm khô và thức ăn tinh thì bò uống nhiều hơn. Đây là khoảng tham khảo, tốt nhất cứ để nước sạch cho bò uống tự do.
Có nên cho bò uống nước ao không?
Nên hạn chế. Nước ao, nhất là ao có ốc và ao gia súc đằm chung, dễ mang ấu trùng ký sinh. Nếu phải dùng thì bơm lên bể lắng rồi mới cho uống, không để bò lội xuống uống trực tiếp.
Máng ăn cho bò cao bao nhiêu?
Đáy máng thường cao hơn nền chỗ bò đứng khoảng 20–40 cm tuỳ cỡ bò. Máng cao vừa giúp bò ăn ở tư thế hơi cúi như ngoài đồng, phân không rơi vào máng. Máng nên có đáy tròn để dễ vét sạch.
Bao lâu nên cọ máng uống một lần?
Mỗi ngày nên nhìn và vớt rác, mỗi tuần cọ sạch bằng bàn chải và thay toàn bộ nước. Bể chứa nên súc mỗi tháng. Sau đợt dịch thì khử trùng theo hướng dẫn của thú y.
Bê con có cần uống nước không?
Có. Ngoài sữa, bê nên có nước sạch từ những tuần đầu. Bê có nước uống tự do thường tập ăn cỏ, thức ăn tinh sớm hơn và dạ cỏ phát triển tốt hơn.
