Trâu tắm và đằm bùn chủ yếu để giải nhiệt: trâu ít tuyến mồ hôi, da sẫm hấp thụ nắng, nên phải nhờ nước và bùn để hạ thân nhiệt. Lớp bùn khô trên da còn che nắng, chống ruồi muỗi, ve bám. Trâu thiếu chỗ đằm vào mùa nóng sẽ ăn kém, gầy, chậm động dục, có khi bị cảm nắng. Người nuôi trâu nhốt chuồng phải thay chỗ đằm bằng bể ngâm, vòi tắm hoặc phun nước.
Nước và bùn làm gì cho trâu
Làm mát
Khi trâu nằm trong nước hoặc bùn, nhiệt từ cơ thể truyền sang nước nhanh hơn nhiều so với truyền ra không khí. Khi trâu lên bờ, nước và bùn trên da bay hơi dần, tiếp tục kéo nhiệt ra. Bùn giữ ẩm lâu hơn nước trong, nên hiệu quả làm mát kéo dài hơn sau khi trâu rời vũng. Đây là lý do trâu chọn vũng bùn chứ không chỉ tắm suối trong.
Che nắng
Một lớp bùn khô phủ trên da như lớp áo chống nắng. Ở những vùng nắng gắt, trâu thường phủ bùn kín cả lưng, đầu và hai bên sườn.
Chống côn trùng và ve
Ruồi trâu, mòng, muỗi khó chích qua lớp bùn. Bùn khô bong ra cũng kéo theo một phần ve và trứng côn trùng. Trâu đằm bùn thường bị ruồi quấy ít hơn trâu không có chỗ đằm.
Giữ da
Da trâu phơi nắng gió lâu ngày khô, nứt. Nước và bùn giữ cho da mềm hơn. Trâu bạc da hồng càng cần điều này vì nhạy nắng hơn trâu đen.
Trâu đằm bao lâu, khi nào
Quan sát đàn trâu thả tự do vào mùa hè, có thể thấy trâu xuống nước nhiều nhất vào khoảng cuối buổi sáng tới đầu buổi chiều, khi nắng gắt nhất. Trâu có thể ngâm mình vài giờ liền, chỉ thò mũi và lưng lên mặt nước. Sáng sớm và chiều mát, trâu dành thời gian gặm cỏ. Nhiều nghiên cứu về tập tính trâu ở châu Á ghi nhận: khi có chỗ đằm, trâu gặm cỏ được lâu hơn trong ngày vì nhanh hồi lại sau mỗi đợt nóng; khi không có, trâu đứng im trong bóng râm và ăn ít.
Mùa đông thì ngược lại: trâu ít xuống nước, và người nuôi ở miền Bắc không nên cho trâu tắm vào những ngày rét đậm. Trâu ướt trong gió lạnh mất nhiệt rất nhanh, dễ bị cảm lạnh, nhất là nghé và trâu gầy.
Dấu hiệu trâu bị nóng
- Thở nhanh, thở bằng bụng, có khi há miệng, thè lưỡi.
- Chảy nhiều dãi.
- Đứng im trong bóng mát, không chịu gặm cỏ, bỏ ăn trưa.
- Tìm mọi cách để xuống nước, kể cả vũng nhỏ, rãnh nước bẩn.
- Khi nặng: loạng choạng, run, nằm vật ra, không dậy.
Gặp các dấu hiệu nhẹ: đưa trâu vào bóng mát, cho uống nước mát, dội nước lên đầu, cổ, lưng, cho xuống nước nếu có. Nếu trâu đã nằm, run, không phản ứng như bình thường sau khi đã làm mát, gọi thú y ngay. Đặc biệt cẩn thận với trâu làm việc giữa trưa và trâu được vận chuyển đường dài trong ngày nóng.
Làm chỗ đằm cho trâu ở hộ nuôi
Ở nơi không còn ao hồ tự nhiên gần nhà, nhiều hộ tự đào một ao đằm nhỏ cạnh chuồng hoặc cạnh bãi chăn. Một số điều nên làm:
- Vị trí: chỗ hơi trũng có thể giữ nước, có bóng cây, xa giếng nước sinh hoạt và xa nguồn nước uống để tránh nhiễm bẩn.
- Kích thước: đủ để trâu nằm ngập thân, thường chỉ cần sâu ngang bụng tới lưng trâu; diện tích đủ cho số trâu cùng xuống một lúc mà không chen nhau.
- Bờ thoai thoải: một phía làm dốc thoải để trâu lên xuống không trượt, không gãy chân. Tránh để cọc nhọn, đá sắc, sắt vụn dưới đáy.
- Nguồn nước: dẫn nước mưa, nước mương vào; mùa khô bơm thêm nếu cần.
- Thay và nạo vét: vũng nước tù lâu ngày tích phân, nước tiểu, có mùi và là nơi sinh sôi ký sinh trùng. Định kỳ tháo bớt, thay nước, nạo bùn bẩn đem ủ làm phân.
Mặt trái của vũng bùn: ký sinh trùng và vệ sinh
Vũng nước đọng là nơi sống của một số loài ốc nhỏ, vật chủ trung gian của sán lá gan. Trâu uống nước, ăn cỏ ven vũng có thể nhiễm sán. Vũng bẩn cũng làm vết thương trên da, móng dễ nhiễm trùng. Cách giảm rủi ro:
- Không cho trâu uống nước ở vũng đằm; có máng nước sạch riêng.
- Không cắt cỏ ven vũng nước đọng cho trâu bò ăn.
- Nhờ thú y xã tư vấn lịch kiểm tra và tẩy ký sinh trùng định kỳ cho đàn trâu chăn thả.
- Trâu có vết thương hở thì hạn chế cho xuống vũng bẩn tới khi lành.
Các bệnh ký sinh trùng được viết kỹ trong danh mục phòng bệnh của wiki này.
Trâu nhốt chuồng: thay vũng bằng gì
Trâu vỗ béo, trâu sữa nuôi nhốt hoặc trâu ở vùng đô thị hoá không còn vũng tự nhiên. Có mấy cách thay thế:
| Cách | Ưu | Nhược |
|---|---|---|
| Bể ngâm xây cạnh chuồng | Gần với đằm tự nhiên, sạch hơn ao | Tốn công xây, phải thay nước |
| Tắm bằng vòi nước 1–2 lần trưa | Rẻ, làm ngay được | Mát ngắn, tốn công người |
| Phun sương kết hợp quạt | Tự động, hợp quy mô lớn | Tốn điện, cần lắp đặt |
| Mái che cao, trồng cây quanh chuồng | Giảm nóng lâu dài | Cần thời gian, không đủ một mình |
Kinh nghiệm của các trang trại trâu sữa ở nước ngoài cho thấy trâu có bể ngâm ăn nhiều hơn, cho sữa ổn định hơn trâu chỉ được tắm vòi. Với hộ nhỏ, kết hợp mái che tốt và tắm vòi vào giữa trưa đã khác biệt rất rõ.
Khi vận chuyển trâu đường dài
Trâu chở trên xe trong ngày nóng không có cách nào tự làm mát. Nên chở vào sáng sớm hoặc chiều tối, xe có mái che và thông gió, không nhồi quá chật, dừng nghỉ cho uống nước và dội nước lên lưng trâu nếu đi xa. Tới nơi, cho trâu nghỉ ở chỗ mát, uống nước từ từ trước khi cho ăn.
Đằm bùn và sinh sản
Người nuôi trâu lâu năm hay nói "trâu được đằm mới hăng". Điều này có cơ sở: stress nhiệt làm giảm biểu hiện động dục và khả năng đậu thai ở cả trâu và bò. Trâu cái được làm mát tốt vào mùa hè có thể trạng tốt hơn, động dục rõ hơn. Ở nhiều vùng, trâu hay động dục và được phối vào những tháng cuối mưa, đầu mát; giữ trâu mát và no trong mùa hè trước đó góp phần làm việc phối giống thuận lợi hơn.
Bắt tay làm
- Mùa hè: bảo đảm mỗi ngày trâu có ít nhất một lượt đằm hoặc tắm vào giữa trưa, và nước uống sạch riêng.
- Mùa đông: không tắm trâu ngày rét; chải khô, che gió, lót ổ.
- Kiểm tra vũng đằm mỗi tháng: nước có quá bẩn không, đáy có vật sắc không, bờ có trơn sạt không.
- Hỏi thú y xã về lịch tẩy ký sinh trùng phù hợp vùng mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trâu thích đằm bùn?
Trâu ít tuyến mồ hôi và da sẫm hấp thụ nhiều nhiệt, nên đằm bùn để hạ nhiệt. Bùn giữ ẩm lâu nên làm mát kéo dài, đồng thời lớp bùn khô che nắng và chống ruồi muỗi, ve bám.
Trâu không có chỗ tắm thì sao?
Trâu thiếu nước để giải nhiệt vào mùa nóng sẽ ăn kém, gầy đi, chậm động dục và có thể bị cảm nắng. Nuôi nhốt thì cần thay bằng bể ngâm, tắm vòi hoặc phun sương kết hợp mái che tốt.
Mùa đông có nên tắm cho trâu không?
Không nên tắm trâu vào những ngày rét đậm rét hại ở miền Bắc, vì trâu ướt trong gió lạnh mất nhiệt rất nhanh, dễ bị cảm lạnh. Nên chải khô, che gió và lót ổ rơm cho trâu.
Vũng đằm có làm trâu nhiễm bệnh không?
Vũng nước đọng có thể chứa ốc là vật chủ trung gian của sán lá gan và làm vết thương dễ nhiễm trùng. Không cho trâu uống nước vũng đằm, định kỳ thay nước nạo bùn và hỏi thú y lịch tẩy ký sinh trùng.
Trâu bị cảm nắng xử lý thế nào?
Đưa trâu vào bóng mát, cho uống nước mát, dội nước lên đầu, cổ, lưng hoặc cho xuống nước. Nếu trâu nằm, run, không đỡ sau khi đã làm mát thì gọi thú y ngay.
