Trâu ngố là nhóm trâu nội tầm vóc lớn nổi tiếng ở vùng Hàm Yên (Tuyên Quang) và Lục Yên (Yên Bái cũ, nay thuộc tỉnh Lào Cai); trâu Yên Thế là nhóm trâu to ở vùng Yên Thế, Bắc Giang cũ (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh). Cả hai đều là trâu đầm lầy như mọi trâu nội khác, chỉ khác ở chỗ to con hơn nhờ chọn lọc lâu đời và điều kiện nuôi. Ngoài ra, mỗi vùng còn những nhóm trâu nội được gọi theo tên địa phương, phần lớn chưa được nghiên cứu kỹ.
Trâu nội Việt Nam không phải một giống đồng nhất
Trong tài liệu chuyên môn, trâu nội thường được gọi chung là "trâu Việt Nam" hoặc "trâu nội", thuộc nhóm trâu đầm lầy. Nhưng đi từ vùng cao phía Bắc vào miền Trung, có thể thấy trâu khác nhau khá rõ về tầm vóc: trâu ở vùng núi đá vôi, đồi thấp có nhiều cỏ thường to hơn trâu ở đồng bằng đất chật. Dân gian quen chia trâu làm hai loại là "trâu ngố" (to) và "trâu gié" (nhỏ, nhanh nhẹn). Cách chia này không phải phân loại giống, mà là cách nông dân mô tả tầm vóc.
Các nhóm trâu to được biết nhiều nhất đều nằm ở trung du miền núi phía Bắc, nơi trâu được nuôi bởi các cộng đồng Tày, Nùng, Dao, Thái và người Kinh vùng trung du qua nhiều thế hệ.
Trâu ngố Hàm Yên, Lục Yên
Hai vùng Hàm Yên và Lục Yên nằm cạnh nhau dọc thung lũng sông Chảy, đất đồi, nhiều suối và bãi chăn, khí hậu ẩm. Trâu ở đây nổi tiếng to, mình dài, ngực sâu, chân to chắc, sừng dài. Tài liệu khảo sát của ngành chăn nuôi cho thấy trâu đực trưởng thành ở các đàn chọn lọc có thể đạt khoảng 500–600 kg, trâu cái khoảng 400–450 kg; cá biệt có con to hơn. Đây là khoảng tham khảo của những con tốt, không phải mức trung bình cả vùng.
Về cái tên "ngố", có nhiều cách giải thích dân gian: có người bảo vì trâu to mà hiền, chậm chạp; có người bảo từ "ngố" vốn chỉ thứ to, thô. Không có tài liệu nào xác nhận nguồn gốc chữ này, nên chỉ nên coi là tên gọi quen.
Vì sao trâu ở đây to
- Bãi chăn và nguồn nước: đồi cỏ, bãi ven sông, suối nhiều; trâu có chỗ ăn và chỗ đằm quanh năm.
- Tập quán chọn giống: người nuôi quen giữ trâu đực to làm giống, đổi trâu đực giữa các bản.
- Chương trình chọn lọc: ngành nông nghiệp các tỉnh nhiều năm bình tuyển trâu đực giống, giữ đàn hạt nhân, coi trâu ngố là nguồn gen quý để cải tạo đàn trâu nơi khác.
Trâu Yên Thế
Yên Thế là vùng đồi trung du, nổi tiếng trong lịch sử vì cuộc khởi nghĩa Yên Thế, ngày nay còn nổi tiếng vì gà đồi. Trâu Yên Thế cũng được biết đến là nhóm trâu to của vùng trung du Bắc Bộ: thân dài, mông nở, tính hiền, khoẻ cày kéo. Khối lượng trâu đực tốt ở đây cũng có thể vượt 450–500 kg. Trâu Yên Thế từng được nhiều nơi tìm mua làm trâu đực giống.
Cũng như trâu ngố, trâu Yên Thế được nhắc tới chủ yếu qua các khảo sát của ngành chăn nuôi địa phương và kinh nghiệm của người mua bán trâu; số liệu công bố rộng rãi không nhiều. Người đọc nên coi các con số là tham khảo.
Các nhóm trâu nội khác
| Vùng | Nét thường được nhắc |
|---|---|
| Miền núi Tây Bắc, Việt Bắc | Trâu thả bãi, khoẻ leo dốc, nhiều nhóm to; trâu là tài sản lớn của hộ |
| Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh | Đàn trâu lớn, có cả trâu vùng đồi to và trâu đồng bằng nhỏ hơn |
| Đồng bằng sông Hồng | Trâu nhỏ hơn, nay còn ít vì cơ giới hoá |
| Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên | Trâu ít hơn bò, thường nuôi ở vùng có sông suối |
| Đồng bằng sông Cửu Long | Xưa nhiều trâu kéo, nay rất ít |
Một số tỉnh đã đăng ký hoặc đang xây dựng chỉ dẫn, nhãn hiệu cho thịt trâu địa phương, ví dụ thịt trâu gác bếp vùng cao. Đó là hướng tận dụng giá trị của trâu nội bên cạnh cày kéo.
Đàn trâu nội nhỏ dần: do chọn ngược
Câu chuyện giống hệt bò vàng: những con trâu đực to đẹp thường được bán đi đầu tiên vì được giá, ở lại làng là những con nhỏ, chậm lớn. Trâu đực nhỏ nhảy cả đàn, cận huyết kéo dài, đời sau nhỏ hơn đời trước. Ở nhiều vùng, người già vẫn nhớ trâu "ngày xưa to hơn bây giờ".
Các chương trình bình tuyển và luân chuyển trâu đực giống giữa các xã, các tỉnh được lập ra chính để chống hiện tượng này. Trâu ngố, trâu Yên Thế là nguồn đực giống được nhiều tỉnh tìm tới.
Chọn trâu đực giống: những gì nên xem
- Tầm vóc: thân dài, ngực sâu và rộng, vai nở, lưng thẳng, mông rộng; nhìn cân đối chứ không chỉ to bụng.
- Chân và móng: bốn chân thẳng, to, móng khít, đi vững trên nền cứng và bùn.
- Bộ phận sinh dục: hai dịch hoàn cân đối, không sưng, không dị tật.
- Tuổi: trâu đực thường bắt đầu dùng làm giống khoảng 3 năm tuổi trở lên, tuổi ước qua răng.
- Nguồn gốc: ưu tiên trâu đã qua bình tuyển, biết bố mẹ, không cùng huyết thống với đàn trâu cái ở bản mình.
- Tính tình: hăng nhưng không dữ, không có thói húc người.
Một trâu đực giống tốt nên được đổi đi sau khoảng hai, ba năm, trước khi con gái của nó tới tuổi phối, để tránh cận huyết.
Trâu cái nền cũng quan trọng như trâu đực
Người ta hay chú ý trâu đực, nhưng nửa còn lại của nghé là trâu mẹ. Giữ lại nghé cái của những trâu mẹ to, đẻ đều, nuôi con khéo, tính hiền; bán bớt những trâu cái nhỏ, đẻ thưa, hay bỏ con. Làm đều như vậy vài thế hệ, đàn trâu nhà sẽ khác hẳn.
Hội thi trâu: dịp xem giống tốt
Nhiều tỉnh miền núi phía Bắc tổ chức hội thi trâu khoẻ, trâu đẹp vào dịp lễ hội hay ngày hội văn hoá dân tộc. Đây không phải chọi trâu mà là thi ngoại hình, tầm vóc, có chấm điểm theo tiêu chí kỹ thuật. Với người muốn chọn trâu giống, hội thi là dịp hiếm hoi để thấy nhiều con trâu tốt cùng một lúc và gặp những hộ nuôi giỏi.
Bắt tay làm và học thêm ở đâu
Hỏi trạm khuyến nông hoặc cán bộ chăn nuôi xã về danh sách trâu đực giống đã bình tuyển trong vùng và chương trình hỗ trợ đổi trâu đực, nếu có. Nếu muốn mua trâu giống từ Tuyên Quang hay vùng Yên Thế, nên đi cùng người am hiểu, mua từ hộ có tiếng, có giấy tiêm phòng và giấy kiểm dịch vận chuyển. Viện Chăn nuôi có các báo cáo khảo sát nguồn gen trâu nội, là tài liệu tốt để hiểu sâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trâu ngố là trâu gì?
Trâu ngố là tên gọi dân gian cho nhóm trâu nội tầm vóc lớn, nổi tiếng nhất ở vùng Hàm Yên (Tuyên Quang) và Lục Yên (nay thuộc tỉnh Lào Cai). Đây vẫn là trâu đầm lầy như trâu nội khác, chỉ to hơn nhờ chọn lọc và điều kiện nuôi.
Trâu ngố nặng bao nhiêu ký?
Ở các đàn chọn lọc, trâu đực ngố trưởng thành có thể đạt khoảng 500–600 kg, trâu cái khoảng 400–450 kg. Đây là khoảng tham khảo của những con tốt, không phải mức trung bình cả vùng.
Trâu Yên Thế có gì đặc biệt?
Trâu Yên Thế là nhóm trâu to của vùng đồi trung du Yên Thế, thân dài, mông nở, hiền và khoẻ cày kéo. Nhiều nơi từng tìm mua trâu đực Yên Thế làm giống để cải tạo đàn.
Trâu ngố và trâu gié khác nhau thế nào?
Đây là cách nông dân mô tả tầm vóc: trâu ngố to, chậm; trâu gié nhỏ, nhanh nhẹn. Cả hai đều là trâu nội, không phải hai giống riêng trong phân loại chuyên môn.
Vì sao trâu nội ngày càng nhỏ?
Do trâu đực to thường bị bán sớm, trâu đực nhỏ ở lại phối giống, và cận huyết kéo dài trong đàn. Bình tuyển và luân chuyển trâu đực giống giúp cải thiện tầm vóc đàn trâu.
