Trâu cày kéo: cách chọn, tập trâu và chăm trâu làm việc mùa vụ

Trâu cày kéo tốt là trâu khoẻ chân, vai nở, ngực sâu, tính hiền mà nhanh nhẹn; thường được tập từ khoảng 2,5–3 năm tuổi, bắt đầu bằng làm quen dây mũi và ách, kéo vật nhẹ rồi mới ra ruộng. Trâu làm việc cần được ăn thêm trước và trong mùa vụ, làm vào lúc mát, nghỉ trưa, được tắm đằm, và được chăm vai, cổ, móng để không trầy loét. Ngày nay máy cày đã thay phần lớn, nhưng ở ruộng bậc thang, ruộng sâu, nương dốc, trâu vẫn là sức kéo khó thay.

Chọn trâu để cày kéo

Người nông dân xưa có cả một kho kinh nghiệm xem trâu. Gác lại những câu tướng trâu mang tính kiêng kỵ, phần thực tế có thể gói lại như sau:

• Vai, cổ: cổ to vừa, vai rộng và đầy, vì đây là chỗ đặt ách và chịu lực kéo.
• Ngực: sâu và rộng, chứa được tim phổi khoẻ, làm việc lâu không mệt.
• Lưng: thẳng, ngắn vừa phải; lưng võng thường yếu.
• Chân: bốn chân to, thẳng, khớp gọn; hai chân trước đứng rộng; móng khít, tròn, cứng, không nứt. Ở ruộng bùn, móng khít giúp trâu rút chân dễ hơn.
• Đi: bước dài, đều, nhanh nhẹn; trâu lề mề quá thường làm chậm việc.
• Tính: hiền, dễ bảo, không có thói húc, đá, bỏ chạy khi bị giật mũi.

Trâu đực và trâu cái đều cày được. Trâu đực khoẻ hơn, hợp đất nặng; trâu cái hiền, vừa cày vừa đẻ, nhưng phải nghỉ làm vào giai đoạn chửa cuối và mới đẻ. Trâu thiến ở nhiều nơi được ưa vì hiền và bền.

Tuổi tập và các bước tập

Trâu thường được tập khi khoảng 2,5–3 năm tuổi, khi khung xương đã khá vững. Tập quá sớm dễ làm trâu còi, cong lưng, hỏng chân; tập quá muộn trâu đã cứng tính, khó dạy. Mỗi vùng có cách tập riêng, nhưng thường theo trình tự từ nhẹ tới nặng:

1. Làm quen người và dây: trâu tơ được dắt, vuốt ve, chải, cho ăn từ tay. Khi trâu đủ lớn, người ta xỏ mũi để có dây điều khiển. Việc xỏ mũi nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc thú y làm, giữ vệ sinh để vết xỏ không nhiễm trùng.
2. Dắt theo lệnh: dắt trâu đi, dừng, rẽ theo tiếng gọi kèm giật dây nhẹ. Mỗi vùng có bộ tiếng hô riêng; quan trọng là một người dùng một bộ lệnh nhất quán.
3. Đeo ách không tải: cho trâu đeo ách đi lại vài ngày cho quen cảm giác trên vai.
4. Kéo vật nhẹ: kéo một khúc gỗ, một cái bừa không ấn sâu trên đất khô, thời gian ngắn.
5. Ra ruộng cùng trâu thạo: nhiều nơi cho trâu tơ đi cạnh hoặc sau một con trâu đã thạo việc để học theo.
6. Tăng dần thời gian và độ nặng: từ một hai giờ mỗi buổi lên nửa ngày trong vài tuần.

Nguyên tắc vàng: kiên nhẫn, không đánh đập. Trâu bị đánh nhiều sẽ sợ người, hoảng khi bị giật mũi, có khi thành trâu dữ suốt đời.

Sức kéo của trâu: đừng đòi quá sức

Tài liệu kỹ thuật thường nêu rằng trâu bò làm việc liên tục bền nhất khi lực kéo chỉ vào khoảng một phần mười khối lượng cơ thể; vượt quá nhiều thì trâu mau mệt. Một con trâu 400 kg vì vậy kéo bền ở lực khoảng 40 kg. Đất càng nặng, cày càng sâu, bùn càng lún thì lực càng lớn, trâu càng phải nghỉ nhiều.

Dấu hiệu trâu đang quá sức hoặc bị nóng: thở dồn, há miệng, thè lưỡi, chảy dãi nhiều, bước chậm dần, đứng lại không chịu đi, nằm xuống giữa ruộng. Khi thấy những dấu hiệu này, tháo ách, dắt trâu vào bóng mát, cho uống nước, dội nước hoặc cho trâu xuống nước. Nếu trâu run, không đứng dậy, thở rất gấp mà không đỡ sau khi đã nghỉ mát, gọi thú y ngay.

Lịch làm việc trong ngày mùa vụ

Tổng thời gian làm việc mỗi ngày nhiều tài liệu khuyên chỉ khoảng 4–6 giờ, chia hai buổi. Trâu làm liền nhiều ngày nặng cần một ngày nghỉ xen giữa.

Ăn uống cho trâu làm việc

Trâu cày cần năng lượng nhiều hơn trâu đứng chuồng. Kinh nghiệm phổ biến là vỗ cho trâu có thể trạng tốt trước mùa vụ khoảng vài tuần: thêm cỏ tốt, cám, ngô, sắn tuỳ vùng. Trong mùa cày bừa, buổi tối cho ăn no, có thêm thức ăn tinh. Nước uống phải đầy đủ; trâu làm việc mất nước nhiều. Muối và khoáng đừng quên. Sau mùa vụ, trâu thường gầy đi; cho trâu nghỉ và ăn tốt để hồi sức, nhất là trước mùa rét ở miền Bắc.

Chăm vai, cổ, mũi và móng

• Ách vừa và nhẵn: ách thô ráp, lệch hoặc quá nhỏ làm trầy vai, cổ. Nhiều nơi lót ách bằng vải dày hoặc bao tải mềm.
• Kiểm tra sau mỗi buổi: sờ vai, cổ xem có sưng, nóng, trầy. Vết trầy cần được giữ sạch, cho trâu nghỉ chỗ đó; vết loét sâu hoặc chảy mủ thì nhờ thú y.
• Mũi: không giật dây quá mạnh làm rách mũi. Vết xỏ mũi sưng đỏ, có mủ cần được xử lý.
• Móng: trâu làm ruộng bùn rồi đi đường đá dễ nứt móng, đâm phải vật sắc. Rửa chân, xem kẽ móng sau mỗi ngày làm.
• Ruồi, ve: vết trầy hở dễ bị ruồi đậu; giữ sạch và che chắn.

Sai lầm hay gặp khi dùng trâu cày

Phổ biến nhất là cho trâu cày liền từ sáng tới trưa vì muốn kịp thời vụ, rồi trâu gục giữa ruộng lúc nắng gắt. Thứ hai là dùng ách của trâu khác, không vừa vai, chỉ vài ngày đã trầy loét. Thứ ba là để trâu gầy cả mùa đông rồi bắt làm nặng ngay đầu vụ xuân. Cả ba đều tránh được bằng một lịch làm việc hợp lý và một tuần vỗ thêm trước khi vào vụ.

Khi nào không cho trâu làm việc

• Trâu cái chửa ở những tháng cuối và trâu mới đẻ.
• Trâu đang ốm, sốt, bỏ ăn, đi khập khiễng.
• Trưa nắng gắt mùa hè, ngày rét đậm rét hại ở miền Bắc.
• Trâu vừa được tiêm phòng, theo lời dặn của thú y.

Học thêm ở đâu

Kinh nghiệm cày kéo bằng trâu nằm chủ yếu ở người nông dân lớn tuổi; ở các vùng ruộng bậc thang miền núi phía Bắc vẫn còn nhiều người đang làm hằng ngày. Tài liệu kỹ thuật về sức kéo gia súc có trong giáo trình chăn nuôi trâu bò của Học viện Nông nghiệp Việt Nam và các tài liệu của FAO về sức kéo động vật ở châu Á. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội trưng bày nhiều nông cụ cày bừa truyền thống, giúp hình dung cách người Việt dùng trâu qua nhiều thế hệ.