Trâu Việt Nam: nguồn gốc, trâu đầm lầy và đặc điểm sinh học

Trâu Việt Nam thuộc nhóm trâu đầm lầy (swamp buffalo), một trong hai nhóm lớn của loài trâu nhà Bubalus bubalis, được thuần hoá từ trâu rừng châu Á cách đây vài nghìn năm. So với bò, trâu có da sẫm và rất ít tuyến mồ hôi nên phải đằm nước để giải nhiệt, tiêu hoá thức ăn thô xơ tốt hơn, nhưng thành thục muộn và mang thai lâu hơn. Hiểu những đặc điểm này là nền để nuôi trâu cho đúng.

Hai nhóm trâu nhà: trâu đầm lầy và trâu sông

Trâu nhà trên thế giới chia thành hai nhóm khác nhau rõ rệt, cả về hình dáng lẫn di truyền:

Trâu nội Việt Nam, từ trâu ngố Tuyên Quang tới trâu Thanh Hoá hay trâu miền Trung, đều thuộc nhóm đầm lầy. Trâu Murrah nhập từ Ấn Độ thuộc nhóm trâu sông. Hai nhóm lai được với nhau; con lai F1 có 49 nhiễm sắc thể và vẫn sinh sản được, dù khả năng sinh sản của các đời sau có thể bị ảnh hưởng.

Trâu được thuần hoá từ bao giờ

Tổ tiên hoang dã của trâu nhà là trâu rừng châu Á (Bubalus arnee), loài nay chỉ còn rất ít cá thể ngoài tự nhiên. Các nghiên cứu di truyền và khảo cổ cho thấy trâu sông được thuần hoá ở vùng tiểu lục địa Ấn Độ, còn trâu đầm lầy được thuần hoá ở khu vực Đông Nam Á và Nam Trung Quốc, gắn với nghề trồng lúa nước. Mốc thời gian cụ thể vẫn còn tranh cãi giữa các nhóm nghiên cứu, thường được ước vào khoảng 3.000 tới 5.000 năm trước.

Điều chắc chắn hơn là: ở vùng lúa nước, con trâu và cây lúa đi cùng nhau từ rất sớm. Trâu chịu được bùn lầy, kéo được cày bừa trên ruộng ngập nước, nơi bò và ngựa làm việc rất vất vả. Chuyện trâu trong văn hoá làng được viết riêng ở một bài khác của danh mục này.

Đặc điểm cơ thể: vì sao trâu "sợ nắng"

Da sẫm, lông thưa, ít tuyến mồ hôi

Da trâu dày và có màu sẫm, hấp thụ nhiều nhiệt khi phơi nắng. Lông trâu trưởng thành thưa, gần như không che được da. Quan trọng nhất, mật độ tuyến mồ hôi trên da trâu thấp hơn bò nhiều lần. Bò có thể đổ mồ hôi để làm mát; trâu thì gần như phải dựa vào nước bên ngoài. Đó là lý do trâu đằm bùn, tắm sông, và trưa hè trâu làm việc ngoài đồng rất dễ bị cảm nắng. Chuyện đằm bùn được viết kỹ trong một bài riêng.

Dạ cỏ tiêu hoá xơ giỏi

Trâu là loài nhai lại có dạ dày bốn túi như bò. Nhiều nghiên cứu cho thấy trâu tiêu hoá chất xơ trong thức ăn thô (rơm, cỏ già, lá mía) hiệu quả hơn bò ở cùng điều kiện. Nhờ đó trâu sống được trên những bãi chăn nghèo, ăn rơm khô qua mùa đông mà vẫn giữ được sức. Điểm yếu là trâu ăn chậm hơn và kén chỗ ăn hơn bò trên đồng cỏ khô nắng gắt.

Không có răng cửa hàm trên

Giống bò, trâu chỉ có răng cửa ở hàm dưới; hàm trên là một tấm đệm sừng. Trâu ăn cỏ bằng cách dùng lưỡi cuốn cỏ, ép giữa răng cửa dưới và đệm sừng rồi giật đứt. Răng cửa dưới thay theo tuổi, là căn cứ để ước tuổi trâu.

Những con số cơ bản (khoảng tham khảo)

Những con số này là khoảng phổ biến trong tài liệu kỹ thuật; trâu được ăn tốt lớn hơn, trâu thả bãi nghèo nhỏ hơn. Tuổi thọ của trâu có thể tới khoảng 20 năm hoặc hơn, nhưng trâu làm việc nặng thường bị loại thải sớm hơn.

Màu lông, thịt và sữa

Trâu bạc và khoang cổ

Đa số trâu Việt Nam có da xám đen, lông xám. Nhiều con có hai vệt trắng hình chữ V ở dưới cổ và trước ức, dân gian hay gọi là khoang cổ hay "ngấn". Một tỉ lệ nhỏ là trâu bạc: da hồng, lông trắng nhạt, mắt sáng màu. Trâu bạc là biến dị màu di truyền tự nhiên, không phải bệnh. Ở vài nơi người ta kiêng trâu bạc, nơi khác lại coi trọng; về sức kéo và thịt, trâu bạc không kém trâu đen, nhưng da sáng màu nên nhạy nắng hơn, càng cần bóng mát.

Thịt trâu và sữa trâu

Thịt trâu đỏ sẫm hơn thịt bò, ít mỡ giắt, mỡ trâu trắng. Trâu già làm việc lâu năm cho thịt dai; trâu tơ vỗ béo cho thịt mềm hơn. Tỉ lệ thịt xẻ của trâu nội thường thấp hơn bò chuyên thịt, phần da và đầu nặng. Trâu đầm lầy cho rất ít sữa, chỉ đủ nuôi nghé; muốn lấy sữa phải dùng trâu sông như Murrah, được viết ở một bài riêng.

Trâu sống ở đâu trên đất Việt Nam

Thống kê những năm gần đây cho thấy cả nước có khoảng hơn hai triệu con trâu, phần lớn ở vùng trung du miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ. Ở đây có địa hình đồi núi, ruộng bậc thang, nhiều suối và vũng nước, mùa hè không quá khô, rất hợp với trâu. Đồng bằng sông Cửu Long ngày nay còn rất ít trâu so với trước kia. Chuyện đàn trâu giảm dần và lý do được viết trong bài cuối của danh mục.

Những hiểu lầm hay gặp về trâu

• "Trâu khoẻ nên chịu nắng giỏi": ngược lại, trâu kém chịu nắng hơn bò vì ít tuyến mồ hôi.
• "Trâu bạc là trâu bị bệnh": không, đó là biến dị màu di truyền.
• "Trâu nào cũng vắt sữa được như bò": trâu đầm lầy cho rất ít sữa; trâu sữa là nhóm trâu sông.
• "Trâu đẻ một năm một lứa như bò": trâu mang thai gần 11 tháng và hay động dục kín, nên một năm một lứa rất khó đạt.

Học thêm ở đâu

Viện Chăn nuôi và các trung tâm giống vật nuôi của tỉnh có tài liệu về trâu nội và các chương trình chọn lọc trâu đực giống. Giáo trình chăn nuôi trâu bò của Học viện Nông nghiệp Việt Nam trình bày kỹ phần giải phẫu, sinh lý tiêu hoá và sinh sản của trâu. Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) có nhiều tài liệu tiếng Anh về trâu nhà ở châu Á, so sánh trâu đầm lầy và trâu sông. Muốn quan sát trâu ngoài thực tế, hãy đi các vùng trung du phía Bắc vào chiều hè, lúc đàn trâu xuống suối đằm.