Trâu Murrah và trâu sữa ở Việt Nam: giống, năng suất và thực tế nuôi

Trâu Murrah là giống trâu sữa gốc bang Haryana (Ấn Độ), thuộc nhóm trâu sông, lông da đen tuyền, sừng ngắn xoắn cuộn, cho sữa nhiều và rất béo. Murrah đã được đưa vào Việt Nam qua nhiều đợt từ nửa sau thế kỷ 20 để thử nuôi lấy sữa và lai cải tạo trâu nội, nhưng đến nay trâu sữa vẫn chưa thành một ngành đáng kể ở nước ta. Hiểu vì sao giúp người nuôi tránh đầu tư theo phong trào.

Trâu Murrah trông thế nào

• Da và lông đen tuyền; một số con có đốm trắng nhỏ ở mặt, chân hoặc chóp đuôi.
• Sừng ngắn, mọc ra sau rồi xoắn cuộn chặt sát đầu, khác hẳn sừng dài lưỡi liềm của trâu nội.
• Thân hình nêm như bò sữa: phần sau to, bầu vú lớn, tĩnh mạch vú nổi rõ.
• Khối lượng trưởng thành ở nước gốc, theo tài liệu tham khảo: trâu cái khoảng 450–550 kg, trâu đực khoảng 550–650 kg hoặc hơn.

Vì thuộc nhóm trâu sông, Murrah thích ngâm nước sạch hơn là lăn bùn, và quen sống gần người hơn, vì ở Ấn Độ trâu sữa được nhốt và vắt sữa hằng ngày.

Trâu sữa trên thế giới

Nhiều người ngạc nhiên khi biết ở Nam Á, trâu cho phần lớn lượng sữa tiêu thụ. Ở Ấn Độ và Pakistan, trâu sữa được coi trọng ngang hoặc hơn bò sữa vì sữa trâu béo, được giá. Các giống trâu sữa nổi tiếng:

Sản lượng sữa của trâu Murrah ở Ấn Độ trong điều kiện nuôi tốt thường được ghi khoảng 1.500–2.500 kg mỗi chu kỳ, con đặc biệt cao hơn nhiều. Sữa trâu có tỉ lệ mỡ thường quanh 6–8%, cao gần gấp đôi sữa bò HF, và nhiều chất khô, nên làm sữa chua, bơ, phô mai rất được việc.

Sữa trâu khác sữa bò ở đâu

Ngoài béo hơn, sữa trâu còn trắng hơn sữa bò, vì trâu chuyển gần hết sắc tố caroten trong cỏ thành vitamin A, nên mỡ sữa không có màu vàng nhạt như sữa bò. Sữa trâu đặc, nhiều đạm và canxi hơn, cho lượng sữa chua, phô mai trên mỗi lít cao hơn. Đổi lại, sữa trâu có năng lượng cao hơn, vị đậm, người quen uống sữa bò có thể thấy lạ ở lần đầu. Ở những nước có nghề trâu sữa, người tiêu dùng trả giá sữa trâu cao hơn sữa bò, và chính khoản chênh này nuôi sống nghề trâu sữa. Một người muốn làm trâu sữa ở Việt Nam vì vậy phải tìm được nhóm khách sẵn sàng trả thêm cho sản phẩm đặc biệt, chứ không cạnh tranh với sữa bò tươi trong siêu thị.

Murrah đến Việt Nam

Trâu Murrah được nhập vào Việt Nam qua một số đợt, sớm nhất từ khoảng cuối những năm 1950, và nhiều hơn trong những thập niên sau đó, nuôi tại các trại giống của Nhà nước ở miền Bắc và miền Nam. Mục tiêu có hai: thử nuôi trâu lấy sữa, và lai với trâu nội để có con lai to hơn, cho thịt và sữa khá hơn. Gần đây, một số doanh nghiệp và trang trại tư nhân cũng nhập trâu Murrah hoặc trâu sữa từ nước ngoài để thử làm sữa trâu và các sản phẩm từ sữa trâu.

Ngày tháng và quy mô của từng đợt nhập được ghi trong các báo cáo chuyên ngành; người đọc muốn tra cứu chính xác nên tìm tài liệu của Viện Chăn nuôi.

Lai Murrah với trâu nội

Trâu sông (50 nhiễm sắc thể) và trâu đầm lầy (48 nhiễm sắc thể) lai được với nhau, con lai F1 có 49 nhiễm sắc thể. Con lai F1 thường to hơn trâu nội, lớn nhanh hơn, trâu cái lai cho nhiều sữa hơn trâu nội. Đây là hướng mà Philippines đã theo đuổi lâu năm để cải tạo đàn trâu "carabao" của họ.

Tuy nhiên ở Việt Nam, chương trình lai không lan rộng như lai bò. Một số lý do thường được nêu:

• Phối giống khó: trâu nội hay động dục kín, khó phát hiện để thụ tinh nhân tạo; nuôi trâu đực Murrah ở từng thôn lại tốn kém.
• Mục đích nuôi trâu ở nông thôn là cày kéo và thịt, không phải sữa; người dân chưa quen vắt sữa trâu, chưa có chỗ bán.
• Khả năng sinh sản của các đời lai sau có thể bị ảnh hưởng do khác biệt số nhiễm sắc thể; nhiều tài liệu khuyên thận trọng khi lai tiếp.
• Thức ăn và chuồng trại: trâu lai và trâu sữa cần ăn tốt hơn, chăm kỹ hơn trâu nội thả bãi.

Nuôi trâu sữa: khác nuôi trâu cày ở đâu

Vắt sữa trâu

Trâu sữa thường cần thời gian làm quen để "xuống sữa". Ở Nam Á, người ta hay cho nghé bú mồi vài phút rồi mới vắt. Trâu nhạy với thay đổi: đổi người vắt, đổi giờ, chuồng ồn ào là sữa giảm. Bầu vú phải được rửa sạch, lau khô trước khi vắt; dụng cụ vắt và đựng sữa rửa sạch sau mỗi lần.

Ăn và nước

Trâu sữa ăn khẩu phần như bò sữa: cỏ xanh chất lượng, cỏ ủ, rơm, thêm thức ăn tinh theo lượng sữa. Nước uống luôn sẵn, và quan trọng hơn bò: phải có bể ngâm hoặc vòi phun để trâu giải nhiệt. Trâu sữa bị nóng thì giảm sữa nhanh hơn bò.

Sinh sản

Trâu sữa mang thai khoảng 10 tháng, có khoảng cách lứa dài hơn bò. Thu nhập từ sữa vì thế phân bổ thưa hơn, cần tính trước khi đầu tư.

Có nên nuôi trâu sữa không

Không ai có thể trả lời thay người nuôi, nhưng có thể tự trả lời mấy câu này:

1. Sữa trâu bán cho ai? Có cơ sở chế biến, quán, cửa hàng nào cam kết mua không? Sữa tươi không để lâu được.
2. Có biết làm sữa chua, phô mai, sữa thanh trùng để tự bán không? Có giấy phép an toàn thực phẩm không?
3. Giá mua trâu sữa giống, chi phí vận chuyển, kiểm dịch, cách ly là bao nhiêu? Trâu nhập về cần thời gian thích nghi.
4. Có đủ cỏ, nước, bể ngâm, chuồng mát không?
5. Có ai trong vùng đã nuôi để học hỏi, và có thú y quen với trâu sữa không?

Nếu phần lớn câu trả lời còn bỏ ngỏ, nuôi thử một vài con hoặc liên kết với một cơ sở đã làm sẽ an toàn hơn mua cả đàn.

Học thêm ở đâu

Viện Chăn nuôi và các trung tâm giống vật nuôi có báo cáo về trâu Murrah và con lai ở Việt Nam. Tổ chức FAO có nhiều tài liệu tiếng Anh về trâu sữa ở châu Á. Trung tâm Trâu Philippines (Philippine Carabao Center) là mô hình nghiên cứu lai trâu sữa có nhiều tài liệu công khai. Trong nước, một số trang trại trâu sữa tư nhân đã làm sữa chua, phô mai từ sữa trâu; ghé thăm và hỏi chuyện họ về đầu ra là bài học thiết thực nhất.