Cừu Phan Rang: đặc điểm giống cừu nội chịu nắng gió và cách chọn

Cừu Phan Rang là nhóm cừu địa phương nuôi lâu đời ở vùng Ninh Thuận cũ, tầm vóc nhỏ đến vừa, lông ngắn thô màu trắng tạp hoặc vàng nhạt, chịu nắng gió và ăn kham khổ rất tốt. Cừu cái trưởng thành thường khoảng 30–35 kg, cừu đực khoảng 40–45 kg theo tài liệu kỹ thuật phổ biến. Đây là nền của gần như toàn bộ đàn cừu Việt Nam và là con cái nền khi lai với cừu nhập.

Nhận diện cừu Phan Rang

Gọi là “giống” cho tiện, cừu Phan Rang thực chất là một quần thể địa phương khá đa dạng. Những đặc điểm hay gặp:

• Tầm vóc: nhỏ đến vừa, chân cao vừa phải, thân gọn, đi nhanh, chịu đi xa.
• Lông: ngắn, thô, thưa, không phải loại len dày như cừu xứ lạnh. Màu thường trắng, trắng ngà, vàng nhạt, có con loang đốm nâu hoặc đen ở đầu, cổ, chân.
• Đầu và tai: đầu nhỏ, mặt thanh; tai nhỏ, thường chĩa ngang hoặc hơi cụp.
• Sừng: cừu cái phần lớn không sừng; cừu đực có con có sừng nhỏ, có con không.
• Đuôi: đuôi nhỏ, không phải loại cừu đuôi mỡ to như một số giống Trung Đông.

Người mới hay nhầm cừu Phan Rang với dê vì lông ngắn. Mấy điểm phân biệt nhanh: cừu không có râu cằm, môi trên có rãnh chẻ rõ, đuôi rủ xuống chứ không vểnh lên như đuôi dê, và cừu đi sát nhau thành đàn chặt. (So sánh kỹ hơn có ở bài cừu khác dê.)

Thông số tham khảo

Các khoảng này lấy từ mô tả trong tài liệu kỹ thuật và khuyến nông; con cừu cụ thể trong một đàn ngoài dân có thể lệch nhiều tuỳ thức ăn và mức độ đồng huyết.

Điểm mạnh: vì sao cừu Phan Rang trụ được ở vùng khô

• Chịu nóng, chịu khát: lông ngắn thưa giúp thoát nhiệt; cừu đi chăn dưới nắng gắt mà vẫn ăn được.
• Ăn kham khổ: gặm cỏ khô, lá cây bụi, cả cây có gai, phụ phẩm ruộng nho, ruộng hành mà cừu nhập to con thường chê.
• Đi xa giỏi: đồng cỏ khô thưa buộc đàn phải đi nhiều mỗi ngày; cừu nội chịu được nhịp đó.
• Thích nghi bệnh địa phương: qua nhiều thế hệ sống ở đây, cừu nội thường bền hơn cừu mới nhập khi gặp điều kiện kham khổ, dù vẫn cần tiêm phòng như mọi gia súc.
• Thịt được ưa chuộng trong ẩm thực địa phương, thớ thịt săn do vận động nhiều.

Điểm yếu và chuyện thoái hoá giống

Điểm yếu lớn nhất là tầm vóc nhỏ và lớn chậm: tính theo kí lô thịt, một con cừu Phan Rang mang về ít hơn hẳn cừu lai cùng tuổi. Cừu cái thường đẻ một con mỗi lứa nên đàn tăng chậm.

Đáng lo hơn là thoái hoá do đồng huyết. Ở nhiều làng, đàn cừu khép kín qua nhiều năm, cừu đực giống chọn ngay trong đàn, có khi là con của chính đực cũ. Hậu quả tích luỹ âm thầm: cừu nhỏ dần qua các thế hệ, cừu non yếu, tỉ lệ chết cao hơn. Người nuôi thường đổ cho “trời khô”, “cỏ xấu”, ít ai nghĩ tới cây phả hệ.

Cách chữa không phải là bỏ cừu nội mà là quản lý đực giống: đổi cừu đực giữa các làng, các vùng; chọn đực từ mẹ khoẻ, đẻ đều, con to; ghi sổ để biết cừu nào là con cháu của cừu nào.

Đổi cừu đực giữa các hộ: làm thế nào cho gọn

Nhiều làng nuôi cừu đã tự làm việc này theo cách đơn giản: vài hộ ở các xóm cách xa nhau thoả thuận đổi cừu đực giống cho nhau sau mỗi một hai mùa phối. Mỗi hộ ghi lại số tai, ngày nhận, ngày trả, và những cừu cái đã được con đực đó phối. Cừu đực mang đi đổi phải khoẻ, đã tiêm phòng, và được cách ly vài ngày khi về đàn mới. Cách này không tốn tiền mua đực mới mà vẫn cắt được vòng đồng huyết trong đàn. Cán bộ khuyến nông xã thường sẵn lòng làm đầu mối nếu các hộ đề nghị.

Chọn cừu Phan Rang làm giống

Cừu cái

1. Chọn con từ mẹ đẻ đều, nuôi con giỏi, cừu non cai sữa nặng.
2. Thân dài, ngực sâu, hông rộng, đứng vững trên bốn chân thẳng, móng gọn.
3. Bầu vú hai núm đều, mềm, không cục cứng.
4. Mắt sáng; lật mí mắt dưới thấy niêm mạc hồng tươi, không trắng nhợt (nhợt là dấu hiệu thiếu máu, hay do giun sán).

Cừu đực

1. To hơn hẳn anh em cùng lứa, từ mẹ tốt.
2. Hai tinh hoàn to đều, chắc, không sưng, không lệch.
3. Chân khoẻ, không què; cừu đực phải đi theo đàn cả ngày và phối nhiều.
4. Không có họ hàng gần với đàn cái sẽ phối.

Xem tuổi qua răng

Cừu, như mọi gia súc nhai lại, chỉ có răng cửa ở hàm dưới. Cừu non có răng sữa nhỏ, đều. Đôi răng cửa vĩnh viễn đầu tiên thường mọc khoảng 1–1,5 năm tuổi, rồi cứ khoảng một năm thêm một đôi, tới khoảng 3,5–4 tuổi là đủ bốn đôi. Cừu già răng mòn, thưa, rụng, ăn kém. Đây là cách xem tuổi tương đối, lệch vài tháng là bình thường.

Cừu Phan Rang và cừu lai

Những năm gần đây, một số trại và chương trình đưa cừu đực giống nhập như Dorper vào phối với cừu cái Phan Rang. Con lai to và lớn nhanh hơn, trong khi mẹ Phan Rang vẫn mang lại sức chịu đựng khí hậu. Đây là cách phổ biến khắp thế giới: con cái nền địa phương bền bỉ, con đực giống nhập tạo thịt.

Rủi ro là lai tràn lan không kiểm soát, giữ lại cả cừu lai đời sau làm giống, tới lúc đàn mất dần sức chịu nóng, chịu đói của cừu nội. Giữ một đàn cừu cái Phan Rang thuần, khoẻ, là tài sản đáng giữ của vùng khô.

Bắt tay làm: phiếu đánh giá một con cừu giống

Khi đi mua hoặc khi chọn trong đàn nhà, cho điểm từng mục để so sánh các con với nhau (không phải chấm điểm tuyệt đối):

Học thêm ở đâu

Đi xem nhiều đàn cừu ở vùng Phan Rang trước khi mua: sau vài đàn, mắt sẽ quen một con cừu nội đẹp trông thế nào. Hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh Khánh Hoà về các chương trình cải tạo đàn cừu, nguồn cừu đực giống. Tài liệu của FAO về các giống cừu nhiệt đới và cừu lông ngắn (hair sheep) giúp hiểu vì sao cừu nội có những đặc điểm như vậy.