Cừu Dorper, cừu Bỉm và các giống cừu thịt nhập vào Việt Nam

Cừu Dorper là giống cừu thịt Nam Phi, đầu đen thân trắng (hoặc trắng toàn thân), lông ngắn tự rụng, lớn nhanh và chịu nóng khô khá tốt, nên là giống nhập được nhắc tới nhiều nhất ở Việt Nam. Bên cạnh đó còn có các giống cừu lông ngắn như Katahdin, Santa Inês, và những cái tên chợ như “cừu Bỉm”, “cừu Úc” mà người mua cần hỏi rõ gốc gác. Bài này giúp phân biệt, so sánh và biết cách dùng cừu nhập cho hợp với điều kiện Việt Nam.

Cừu lông ngắn và cừu len: khác biệt quan trọng nhất

Trước khi nói từng giống, cần nắm một cách chia cơ bản. Trên thế giới, cừu thịt chia làm hai nhóm lớn:

• Cừu len (Suffolk, Texel, Merino và các giống châu Âu, Úc, New Zealand): bộ lông len dày mọc liên tục, phải xén hằng năm. Rất hợp xứ lạnh, ôn đới.
• Cừu lông ngắn (tiếng Anh gọi là hair sheep: Dorper ở mức pha, Katahdin, Santa Inês, Blackbelly và nhiều giống nhiệt đới): lông thô, ngắn, rụng theo mùa, không cần xén. Chịu nóng tốt hơn, nhiều giống kháng ký sinh trùng khá hơn.

Với khí hậu Việt Nam, đặc biệt là vùng nóng, cừu lông ngắn hợp hơn hẳn cừu len. Một con cừu len nhập về mà không có người xén lông, không có chuồng mát, rất dễ sốc nhiệt và bị giòi ở bộ lông bẩn ẩm.

Cừu Dorper

Nguồn gốc

Dorper được tạo ra ở Nam Phi vào khoảng thập niên 1930–1940, từ phép lai giữa cừu Dorset Horn (cừu len Anh) và cừu Blackhead Persian (cừu lông ngắn đầu đen, chịu khô). Mục tiêu là một con cừu cho thịt tốt mà sống được trên đồng cỏ khô cằn của Nam Phi. Tên “Dorper” ghép từ hai tên giống gốc.

Hai dạng

• Dorper đầu đen: đầu và cổ đen, thân trắng; dạng phổ biến nhất.
• White Dorper: trắng toàn thân.

Đặc điểm

• Thân dài, ngực sâu, mông đùi dày thịt, chân ngắn và chắc.
• Bộ lông pha giữa lông ngắn và len, phần lớn tự rụng theo mùa; ở khí hậu nóng thường không cần xén, nhưng một số con mang nhiều len hơn có thể cần cắt tỉa.
• Lớn nhanh, cừu đực trưởng thành trong điều kiện tốt thường được ghi trên 90 kg, cừu cái khoảng 60–75 kg. Ở Việt Nam con số thực tế phụ thuộc nhiều vào thức ăn.
• Chịu nóng, chịu khô khá; ăn được nhiều loại cỏ, cây bụi.
• Cừu cái có thể động dục quanh năm, không theo mùa rõ như nhiều giống cừu len.

Các giống cừu lông ngắn khác

“Cừu Bỉm”, “cừu Úc” và những cái tên ngoài chợ

Trong mua bán cừu giống, người ta hay nghe các tên như “cừu Bỉm”, “cừu Úc”, “cừu lai siêu thịt”, “cừu Mông Cổ”. Những cái tên này không có trong danh mục mô tả giống của các tài liệu kỹ thuật phổ biến, và một cái tên chợ không cho biết con cừu đó thực sự thuộc giống nào, thuần hay lai mấy đời. Có khi đó là cừu lai Dorper, có khi là cừu nhập không rõ nguồn, cũng có khi chỉ là cừu nội to con.

Khi gặp những tên như vậy, đừng trả tiền cho cái tên. Hãy hỏi:

1. Giống gốc là gì, viết tên tiếng Anh hoặc tên chuẩn ra giấy.
2. Nhập từ đâu, năm nào, có hồ sơ nhập khẩu và kiểm dịch không.
3. Thuần hay lai, nếu lai thì bố mẹ là gì.
4. Có giấy kiểm dịch vận chuyển khi mua từ tỉnh khác không.
5. Có xem được bố mẹ hoặc đàn gốc không.

Người bán đàng hoàng sẽ trả lời được. Không trả lời được thì cứ coi đó là cừu không rõ nguồn và trả giá theo con cừu trước mặt.

Dùng cừu nhập thế nào cho hợp hộ nhỏ

Như với dê và bò, cách dùng phổ biến và an toàn nhất là: cừu cái nền là cừu Phan Rang hoặc cừu nội khoẻ, cừu đực giống là Dorper. Con lai F1 thường to hơn, lớn nhanh hơn mẹ, trong khi vẫn được hưởng sức chịu khí hậu từ mẹ.

Rủi ro đẻ khó khi lai

Cừu đực to phối với cừu cái nhỏ có thể cho cừu non to quá cỡ so với khung chậu mẹ, nhất là ở cừu cái tơ đẻ lứa đầu. Giảm rủi ro bằng cách:

• Chỉ cho phối với cừu đực giống to khi cừu cái đã đủ lớn, không phối cừu cái quá non.
• Không vỗ béo cừu cái chửa quá mức ở giai đoạn cuối.
• Theo dõi sát khi đẻ; cừu rặn lâu không ra, thai ra sai tư thế thì gọi thú y ngay.

Thức ăn và chuồng

Cừu nhập và cừu lai lớn nhanh khi được ăn đủ. Thả đồng khô cằn như cừu nội mà không bổ sung, chúng không lớn hơn cừu nội bao nhiêu nhưng lại kém chịu đựng hơn. Muốn cừu lai phát huy, cần cỏ trồng, cỏ khô dự trữ, phụ phẩm, và một ít thức ăn tinh khi vỗ béo. Chuồng phải khô, mát, có bóng râm.

Cách ly và đổi thức ăn

Cừu mới nhập về đàn: cách ly khoảng hai tuần, theo dõi ăn uống, phân, đi đứng; hỏi thú y xã về tiêm phòng và tẩy giun. Đổi thức ăn từ từ trong một hai tuần. Một lưu ý riêng với cừu: cừu rất nhạy với đồng trong thức ăn, nên không dùng khoáng, thức ăn hỗn hợp làm cho bò hay dê nếu bao bì không ghi dùng được cho cừu.

Tính toán trước khi mua cừu đực giống nhập

Một con cừu đực giống nhập có giá cao hơn nhiều so với cừu nội. Để biết có đáng không, thử tính theo kiểu sau (số liệu là giả định để minh hoạ cách tính):

• Giả định đàn 30 cừu cái, mỗi năm cai sữa được khoảng 25 cừu non.
• Giả định con lai lúc bán nặng hơn cừu nội cùng tuổi khoảng vài kg.
• Phần tăng thêm mỗi năm = số con bán × số kg tăng thêm × giá cừu hơi lúc bán, trừ đi phần thức ăn bổ sung thêm cho con lai.
• So phần tăng thêm đó với tiền mua cừu đực, chia cho số năm dùng được con đực (thường vài năm, sau đó phải đổi để tránh đồng huyết).

Thay số thật của nhà mình vào, sẽ thấy rõ có đáng mua hay nên thuê, mượn cừu đực giống chung với các hộ khác trong xóm.

Học thêm ở đâu

Hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh về các chương trình hỗ trợ cừu đực giống, các trại cừu lai đang hoạt động trong vùng để đến xem. Hiệp hội giống Dorper ở Nam Phi và các hiệp hội giống cừu quốc tế có tiêu chuẩn mô tả giống, dùng để đối chiếu khi mua. Tài liệu của FAO về cừu lông ngắn nhiệt đới giải thích vì sao nhóm cừu này hợp vùng nóng hơn cừu len.