Cừu khác dê thế nào: tập tính, cách ăn và chăm sóc cần biết

Cừu và dê đều là gia súc nhai lại cỡ nhỏ, nhưng là hai chi khác nhau và khác nhau nhiều ở cách ăn, tập tính và cách chăm. Cừu gặm cỏ sát đất, đi thành bầy chặt, nhút nhát và hay giấu bệnh; dê bứt lá cây trên cao, tò mò, độc lập, giỏi leo trèo và vượt rào. Người đã nuôi dê chuyển sang nuôi cừu mà giữ nguyên thói quen cũ thường gặp rắc rối, nhất là ở khâu thức ăn khoáng và chuồng trại.

Hai loài khác nhau, không phải “dê lông xù”

Cừu nhà thuộc chi Ovis, dê nhà thuộc chi Capra, cùng họ Trâu bò. Cừu có 54 nhiễm sắc thể, dê có 60. Sự chênh lệch này là lý do cừu và dê rất hiếm khi cho con lai sống được; những câu chuyện về con “lai dê cừu” thỉnh thoảng được báo chí nhắc tới là trường hợp cực hiếm, và cái tên “geep” trong tài liệu khoa học phần lớn dùng cho thể khảm tạo ra trong phòng thí nghiệm chứ không phải con lai tự nhiên. Nuôi chung dê cừu không phải lo chuyện chúng lai với nhau.

Cả hai đều được thuần hoá ở vùng Tây Á cách nay khoảng mười nghìn năm, thuộc nhóm gia súc sớm nhất của loài người. Nhưng từ đó, mỗi loài đi một hướng.

Phân biệt bằng mắt

Với cừu nội lông ngắn như cừu Phan Rang, người lạ vẫn hay nhầm. Nhìn đuôi và cằm là nhanh nhất.

Cách ăn: gặm cỏ và bứt lá

Đây là khác biệt quan trọng nhất về kinh tế.

• Cừu gặm sát gốc, ưa cỏ thấp, cỏ non, cây thân thảo. Cừu tận dụng được bãi cỏ thấp mà bò gặm không tới. Cừu gặm rất sát, nên bãi chăn quá đông cừu dễ bị trụi tới gốc.
• Dê bứt lá, ngọn, ưa cây bụi, cây gỗ nhỏ, dây leo, hay đứng hai chân sau với lá. Dê ăn cỏ thấp kém hơn cừu.

Hệ quả: một bãi chăn có thể nuôi cừu và dê cùng lúc mà ít tranh nhau, vì mỗi loài ăn một tầng thực vật. Nhiều nơi trên thế giới chăn chung dê cừu vì lý do này. Ngược lại, cho cừu ăn giàn lá treo cao như dê thì cừu ăn không quen; cho dê ăn cỏ rải dưới đất thì dê chê.

Tập tính: bầy chặt và cá thể tò mò

Cừu

• Bản năng bầy rất mạnh. Cừu bị tách một mình sẽ hoảng loạn, kêu, tìm đường về đàn bằng mọi giá. Đàn cừu đi theo con đầu, con này chạy thì cả đàn chạy.
• Nhút nhát, dễ hoảng. Tiếng động lạ, chó lạ, người chạy vào đàn làm cừu dồn cục, có thể đè nhau ở góc chuồng.
• Giấu bệnh. Là con mồi trong tự nhiên, cừu có xu hướng không biểu lộ đau ốm cho tới khi đã nặng. Một con cừu đứng tách đàn, cúi đầu, không nhai lại thường đã ốm khá lâu.
• Nằm ngửa khó tự dậy. Cừu nặng, cừu chửa to, cừu len dày đôi khi lăn ngửa vào chỗ trũng rồi không tự lật lại được. Để lâu rất nguy hiểm vì hơi trong dạ cỏ ép lên phổi. Thấy cừu nằm ngửa, chân đạp, phải lật nó lại ngay và đỡ đứng một lúc.

Dê

• Tò mò, độc lập. Dê hay tách đàn đi “thám hiểm”, gặm thử đồ vật lạ.
• Giỏi leo, nhảy, vượt rào. Hàng rào giữ cừu được thì chưa chắc giữ được dê.
• Kêu to khi khó chịu, dễ nhận ra hơn khi có chuyện.

Chuồng, rào và chăn dắt

Cả hai đều kỵ ẩm. Dê gần như bắt buộc chuồng sàn; cừu ở vùng khô có thể ở chuồng nền đất cao, khô, có rào, nhưng ở vùng ẩm thì chuồng sàn hoặc nền thoát nước tốt là cần thiết để tránh bệnh móng.

• Rào cho cừu: không cần quá cao, nhưng phải kín phía dưới vì cừu hay chui.
• Rào cho dê: phải cao, chắc, không có chỗ để dê leo lên nhảy qua.
• Dồn cừu: dễ dồn cả đàn cùng lúc, nhất là khi có chó chăn hoặc lối dồn tốt; khó bắt một con riêng lẻ giữa đàn.
• Dồn dê: khó dồn cả đàn đi một hướng hơn, nhưng từng con dễ dắt hơn.

Sức khoẻ và thức ăn: những chỗ khác nhau dễ sai

Đồng: chỗ phải nhớ nhất

Cừu rất nhạy với nguyên tố đồng. Lượng đồng trong khoáng, thức ăn hỗn hợp làm cho bò, cho dê có thể gây ngộ độc đồng tích luỹ ở cừu, con vật có thể chết đột ngột sau một thời gian dài ăn mà không có dấu hiệu rõ. Dê thì ngược lại, cần đồng nhiều hơn cừu. Vì vậy khi nuôi chung dê cừu, không cho cừu ăn khoáng, đá liếm, cám hỗn hợp dành cho dê và bò nếu bao bì không ghi rõ dùng được cho cừu. Hỏi cán bộ kỹ thuật khi chọn khoáng.

Bệnh móng và ký sinh trùng

Cừu, nhất là khi nuôi nơi ẩm, dễ bị thối móng, nứt móng; dê thường mắc bệnh hô hấp khi chuồng ẩm. Cả hai loài đều nhiễm giun sán dạ dày – ruột nặng khi chăn bãi ẩm, và có thể truyền giun cho nhau khi chăn chung. Lịch tẩy giun nên làm theo hướng dẫn của thú y xã cho cả đàn chung. Bệnh truyền nhiễm như lở mồm long móng, đậu, tụ huyết trùng gặp ở cả hai loài; chi tiết thuộc danh mục phòng bệnh.

Thịt, sữa và lông

• Thịt: thịt cừu thường có nhiều mỡ giắt hơn, mùi đặc trưng; thịt dê nạc hơn. Người tiêu dùng Việt Nam quen thịt dê hơn, thịt cừu chủ yếu ở nhà hàng, vùng du lịch.
• Sữa: trên thế giới cả hai đều cho sữa làm phô mai nổi tiếng. Ở Việt Nam chỉ có dê sữa ở quy mô đáng kể; cừu sữa gần như không có.
• Lông: cừu len cho len; cừu nhiệt đới và dê ở Việt Nam không cho sản phẩm lông có giá trị.

Bắt tay làm: người nuôi dê chuyển sang cừu cần đổi gì

1. Bỏ giàn treo lá cao làm thức ăn chính; trồng cỏ thấp, cỏ thân thảo, dùng máng thấp.
2. Đổi khoáng, đá liếm sang loại dùng được cho cừu.
3. Kiểm tra móng thường xuyên hơn, nhất là mùa mưa; làm nền chuồng khô, thoát nước.
4. Tập quan sát đàn mỗi sáng: con nào đứng tách đàn, không nhai lại, đi khập khiễng thì xem ngay, vì cừu giấu bệnh.
5. Dồn đàn nhẹ nhàng, không quát, không chạy vào giữa đàn.
6. Rào kín phía dưới thay vì làm cao.

Muốn thấy rõ khác biệt, hãy đến một trại nuôi cả dê lẫn cừu ở vùng Nam Trung Bộ và quan sát hai đàn trong một buổi chăn. Các lớp khuyến nông về dê cừu thường dạy chung hai loài, rất tiện để so sánh.