Bò Brahman: giống bò thịt chịu nóng cho đồng cỏ nhiệt đới Việt Nam

Bò Brahman là giống bò thịt có u, được tạo ở miền Nam nước Mỹ vào đầu thế kỷ 20 từ nhiều giống Zebu Ấn Độ, nổi tiếng nhờ chịu nóng, chịu ve và sống tốt trên đồng cỏ nghèo nhiệt đới. Ở Việt Nam, Brahman thuần và con lai Brahman được nuôi nhiều ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ, nơi bò phải chăn thả dưới nắng gắt. Điểm cần biết trước khi mua: Brahman nhanh nhạy, tính khí khó hơn bò vàng, chuồng và hàng rào phải chắc.

Nguồn gốc: một giống Mỹ mang máu Ấn Độ

Cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20, các chủ trại ở vùng Vịnh Mexico (Texas, Louisiana) gặp khó với bò châu Âu: nắng nóng, ẩm, ve nhiều, bò gầy và chết vì bệnh do ve truyền. Họ nhập các giống Zebu từ Ấn Độ và Brazil, trong đó có Guzerat, Nellore, Gir (Gyr) và Krishna Valley, rồi lai và chọn lọc qua nhiều đời. Hội giống Brahman của Mỹ được lập năm 1924. Từ Mỹ, Brahman lan sang Úc, Mỹ Latinh và châu Á; Úc trở thành một trong những nơi nuôi Brahman lớn nhất, và phần lớn bò Brahman giống vào Việt Nam gần đây có gốc từ Úc.

Brahman có hai dòng màu chính: Brahman xám trắng (bò đực thường sẫm hơn ở cổ, vai và đùi) và Brahman đỏ. Về năng suất, hai dòng tương đương; khác biệt chủ yếu là màu.

Đặc điểm cơ thể giúp chịu nóng

• Da lỏng và nhiều nếp gấp ở cổ, yếm, rốn: tăng diện tích bề mặt để toả nhiệt.
• Nhiều tuyến mồ hôi hơn bò châu Âu, mồ hôi bay hơi làm mát.
• Lông ngắn, mượt, màu sáng: phản xạ ánh nắng; da bên dưới sẫm màu giúp chống tia tử ngoại.
• Tai to rủ, u vai lớn: đặc trưng Zebu.
• Da dày, có khả năng co giật mạnh để đuổi ruồi; nhờ đó ít bị ve bám hơn.

Nhờ những đặc điểm trên, Brahman vẫn gặm cỏ được dưới trời nắng mà bò châu Âu đã phải tìm bóng mát. Trên đồng cỏ khô, ăn ít hơn vẫn duy trì được thể trạng. Đây là lý do khắp vùng nhiệt đới người ta dùng máu Brahman để "gánh" phần chịu nóng khi lai với giống châu Âu.

Tầm vóc và năng suất

Một điểm hay của Brahman: bê sơ sinh nhỏ so với mẹ nên đẻ dễ. Bò mẹ Brahman bảo vệ con rất dữ, nuôi con khéo, sữa đủ cho bê lớn nhanh trong mấy tháng đầu.

Nhược điểm cần biết

Tính khí

Brahman thông minh, tò mò, nhạy với tiếng động và cử chỉ lạ. Bò quen người thì rất dễ bảo; bò hoang dã, ít được tiếp xúc thì có thể nhảy rào, húc khi bị dồn ép. Bò cái mới đẻ đặc biệt cảnh giác. Người nuôi cần làm quen bê từ nhỏ, dồn đàn bình tĩnh, không quát tháo, không đánh. Hàng rào cao và chắc hơn so với nuôi bò vàng, cầu dồn hoặc gióng cố định phải vững.

Chậm thành thục, sinh sản mùa vụ

So với bò châu Âu, bò cái Brahman động dục lần đầu muộn hơn, và nếu thiếu dinh dưỡng thì khoảng cách lứa đẻ có thể kéo dài. Biểu hiện động dục của Zebu thường kín, ngắn, hay xảy ra vào ban đêm, nên phát hiện động dục để phối nhân tạo đòi hỏi quan sát kỹ.

Chất lượng thịt

Thịt Brahman nạc, ít vân mỡ, có thể dai hơn thịt các giống ôn đới nếu giết mổ lúc già. Với thị trường thịt bò thông thường ở Việt Nam, đây không phải vấn đề lớn; với phân khúc thịt vân mỡ cao cấp thì Brahman không phải lựa chọn.

Brahman trong lai tạo ở Việt Nam

Hộ nhỏ ít khi nuôi Brahman cái thuần vì giá mua cao và đòi bãi chăn rộng. Cách phổ biến hơn:

• Phối tinh Brahman cho bò cái lai Sind: con lai cao máu Zebu, to hơn, vẫn chịu nóng tốt, làm nền rất tốt cho bước lai kế tiếp.
• Dùng bò cái có máu Brahman làm nền phối tinh BBB, Charolais, Angus: phần Brahman giữ sức chịu nóng, phần châu Âu cho tăng trọng và cơ bắp.
• Trang trại vừa và lớn nuôi Brahman thuần làm đàn sinh sản trên đồng cỏ trồng, bán bê lai hoặc bò thịt.

Nhiều giống thịt nhiệt đới nổi tiếng đã ra đời từ chính cách lai này: Droughtmaster và Brangus (Brahman × Angus), Santa Gertrudis (Brahman × Shorthorn), Braford (Brahman × Hereford).

Nuôi Brahman thế nào cho đúng

1. Đồng cỏ và bóng mát: Brahman chịu nắng giỏi nhưng vẫn cần cây che và nước uống sạch, dồi dào; ước một con trưởng thành uống vài chục lít mỗi ngày, mùa nóng nhiều hơn.
2. Thức ăn: cỏ trồng năng suất cao (cỏ voi, cỏ Mombasa, cỏ VA06…) kết hợp phụ phẩm vùng; bò vỗ béo bổ sung thức ăn tinh.
3. Chuồng và gióng: thiết kế để dồn bò vào cầu cố định khi phối giống, khám thú y, tiêm phòng, không phải vật bò bằng tay.
4. Làm quen người: bê được người vuốt ve, gọi tên, cho ăn từ tay từ nhỏ sẽ thành bò hiền. Một con bò dữ trong đàn làm cả đàn hoảng.
5. Theo dõi động dục: quan sát sáng sớm và chập tối; ghi chu kỳ để phối đúng lúc.

Sai lầm hay gặp khi mới nuôi Brahman

• Mua bò lớn chưa thuần: bò Brahman trưởng thành sống quen ngoài bãi rộng, về chuồng chật dễ hoảng, đập phá gióng. Người mới nên bắt đầu với bò tơ hoặc bê đã quen người.
• Dồn đàn bằng gậy và tiếng hét: với Brahman, càng dồn ép càng chạy loạn. Đi chậm, đứng ở rìa vùng an toàn của con bò, để bò tự đi theo hướng mở.
• Nghĩ rằng chịu nóng là không cần nước: Brahman tiết nhiều mồ hôi, mất nước nhanh; máng nước cạn vào trưa hè là bò giảm ăn ngay.
• Đánh giá bò qua u vai to: u vai to là đặc trưng giống, không nói lên con bò có nhiều thịt. Hãy nhìn độ dài thân, độ sâu ngực và độ nở mông như với mọi bò thịt khác.
• Bỏ đói mùa khô: Brahman chịu được đồng cỏ nghèo hơn bò khác, nhưng không phải không cần ăn. Bò cái gầy cuối mùa khô sẽ chậm động dục cả mùa sau.

Bắt tay làm và học thêm ở đâu

Trước khi đầu tư bò Brahman, nên đi xem một trang trại đang nuôi ở Tây Nguyên hoặc Đông Nam Bộ, chú ý cách họ làm hàng rào, gióng dồn và cách người chăn đi lại giữa đàn. Hỏi trung tâm giống tỉnh, Cục Chăn nuôi về nguồn bò giống có giấy tờ, kiểm dịch rõ ràng. Nếu chỉ muốn thử, cách ít vốn nhất là phối tinh Brahman cho vài con bò cái lai Sind đang có, theo dõi con lai một hai năm rồi mới quyết định mở rộng.