Bò vàng Việt Nam là nhóm bò nội lông vàng, tầm vóc nhỏ, nuôi từ lâu đời ở khắp các vùng; mỗi địa phương có một dạng riêng như bò vàng Thanh Hoá, bò Nghệ An, bò Lạng Sơn, bò Phú Yên. Bò H'Mông vùng cao phía Bắc là một giống nội khác hẳn, to hơn bò vàng rõ rệt. Còn "bò cóc" là cách người ta gọi những con bò vàng thấp, nhỏ, lùn chân, không phải tên một giống riêng.
Bò vàng nhận ra thế nào
Đặc điểm chung của bò vàng: lông màu vàng nhạt tới vàng cánh gián, phần bụng và mặt trong đùi nhạt hơn; mõm, móng và sừng thường màu sẫm. Bò đực có u vai nhỏ, yếm vừa phải. Đầu thanh, sừng ngắn, thân hơi ngắn so với chiều cao, mông lép hơn bò lai. Khi đứng cạnh một con bò lai Sind cùng tuổi, bò vàng trông như "em út": thấp hơn một gang tay, ngực hẹp hơn.
Khoảng khối lượng hay gặp trong tài liệu kỹ thuật: bò cái trưởng thành chừng 160–200 kg, bò đực 220–300 kg. Bê sơ sinh nhỏ, thường dưới 20 kg, nên bò mẹ hầu như không đẻ khó. Tỉ lệ thịt xẻ thấp, phổ biến khoảng 40–44%. Bò cái thường bắt đầu động dục quanh 18–24 tháng tuổi khi được ăn đủ.
"Bò cóc" là bò gì
Ở nhiều vùng, người già gọi bò cóc để chỉ những con bò vàng thấp lùn, mình ngắn, thường là bò nuôi kham khổ qua nhiều đời hoặc bò cận huyết. Có nơi dùng để chê, có nơi chỉ tả dáng. Tài liệu chuyên môn không xếp "bò cóc" thành giống. Nếu người bán gọi một con bò là bò cóc, hiểu là bò vàng nhỏ con, đừng nghĩ là một dòng đặc biệt.
Những dạng bò vàng theo địa phương
| Tên thường gọi | Vùng | Nét riêng (tham khảo) |
|---|---|---|
| Bò vàng Thanh Hoá | Thanh Hoá, các vùng bán sơn địa lân cận | Được coi là một trong những dạng bò vàng to và cân đối hơn cả; từng được chọn làm nền lai ở miền Bắc |
| Bò Nghệ An, bò U đầu rìu | Nghệ An, Hà Tĩnh | Bò đực có u vai nổi, phía trước dáng như lưỡi rìu nên có tên dân gian "u đầu rìu" |
| Bò Lạng Sơn | Lạng Sơn, Cao Bằng | Thấp, chắc, quen leo dốc đá |
| Bò Phú Yên | Duyên hải Nam Trung Bộ | Chịu nắng hạn, thường đã pha máu Zebu |
Ranh giới giữa các dạng này không rạch ròi như giữa các giống ngoại. Sau nhiều chục năm lai tạo, phần lớn bò ở đồng bằng và trung du đã pha máu Zebu. Bò vàng "sạch" còn nhiều ở vùng sâu, vùng xa.
Bò H'Mông: giống nội của cao nguyên đá
Bò H'Mông (dân gian còn gọi bò Mèo) được đồng bào H'Mông nuôi ở vùng núi cao các tỉnh Hà Giang, Cao Bằng, Lào Cai, Yên Bái cũ (nay Hà Giang thuộc tỉnh Tuyên Quang, Yên Bái thuộc tỉnh Lào Cai). Đây là giống bò nội to nhất Việt Nam: bò đực trưởng thành có thể đạt khoảng 300–400 kg, bò cái khoảng 230–300 kg ở điều kiện nuôi tốt. Lông đa số màu vàng sẫm hoặc nâu đỏ, yếm to, thân dài, chân chắc.
Điều làm bò H'Mông đặc biệt là cách nuôi. Trên cao nguyên đá, mùa đông rét buốt, đồng bào nuôi bò trong chuồng làm sát nhà, cắt cỏ, tận dụng thân ngô, lá cây mang về. Bò quen leo dốc, chịu rét giỏi. Thịt bò H'Mông được giới ẩm thực đánh giá thơm và chắc, từ đó thành đặc sản vùng cao. Cũng vì giá trị đó mà giống này được đưa vào các chương trình bảo tồn và chọn lọc của Viện Chăn nuôi cùng ngành nông nghiệp các tỉnh.
Không nên mang bò H'Mông về đồng bằng nóng ẩm
Người mới đôi khi mua bò H'Mông về nuôi ở vùng thấp vì thấy to và thịt ngon. Bò quen khí hậu mát, gặp mùa hè 35–38°C dễ giảm ăn, mệt, sinh sản kém. Nếu muốn nuôi, hãy chọn nơi có bóng mát lớn, gió lùa và nước uống dồi dào, và chấp nhận năng suất có thể không như trên núi.
Điểm mạnh và điểm yếu khi nuôi bò nội
- Mạnh: ăn được thức ăn thô xấu như rơm, cỏ tạp, lá cây; ít ốm vặt; đẻ dễ; nuôi con khéo; chịu nóng hoặc chịu rét theo vùng gốc; vốn mua thấp.
- Yếu: lớn chậm; tầm vóc nhỏ nên mỗi con bán được ít tiền; tỉ lệ thịt xẻ thấp; sữa chỉ đủ nuôi bê.
Vì vậy câu hỏi không phải "bò vàng có lãi không" mà là "bò vàng có hợp với nguồn thức ăn và thời gian của mình không". Hộ có bãi chăn nghèo, không trồng cỏ, ít thời gian chăm thì bò vàng ít rủi ro nhất. Hộ trồng được cỏ, có tiền mua thức ăn tinh thì nên dùng bò vàng làm nền để lai lên.
Bò vàng nhỏ dần: lỗi ở cách chọn chứ không ở giống
Nhiều nơi kể bò bây giờ nhỏ hơn bò thời ông bà. Một phần lý do nằm ở cách bán: con đực to đẹp thường bị bán thịt sớm, ở lại làng là những con đực nhỏ, chậm lớn, và chúng nhảy tự do với cả đàn. Đời này qua đời khác, đàn bò bị "chọn ngược". Thêm vào đó, bò cùng một đàn giao phối với nhau lâu năm sinh cận huyết, bê yếu, nhỏ.
Cách sửa đơn giản:
- Thiến hoặc bán bò đực xấu, không để chúng nhảy đàn.
- Dùng bò đực giống đã bình tuyển của xã, của trạm giống, hoặc phối tinh nhân tạo bò vàng đã chọn lọc, bò H'Mông, hay tinh Zebu nếu muốn lai.
- Giữ lại bê cái của những bò mẹ đẻ đều, nuôi con khéo, thân hình cân đối.
- Đổi bò đực giống hoặc đổi nguồn tinh sau vài năm để tránh bố phối với con.
Bò vàng làm nền lai
Bò cái vàng to, khoẻ, đã đẻ một hai lứa là nền tốt nhất để phối với tinh Zebu (Red Sindhi, Sahiwal, Brahman). Con lai F1 thường to hơn mẹ đáng kể mà vẫn dễ nuôi. Không nên phối thẳng bò vàng nhỏ với tinh bò siêu thịt như BBB hay Charolais: bê to, mẹ nhỏ, nguy cơ đẻ khó cao. Cán bộ khuyến nông các tỉnh hầu như đều khuyên đi theo bậc thang: bò vàng → lai Zebu → rồi mới lai chuyên thịt.
Bắt tay làm: bảng kiểm khi mua một con bò vàng
- Lông mượt, da đàn hồi, mắt sáng; không ho, không chảy nước mũi kéo dài.
- Ngực sâu, lưng thẳng, bốn chân đứng thẳng, đi không khập khiễng.
- Bò cái: hỏi đã đẻ mấy lứa, khoảng cách giữa hai lứa; bầu vú bốn núm đều.
- Không mua bò quá gầy ở cuối mùa khô chỉ vì rẻ, trừ khi chắc có đủ cỏ để vỗ lại.
- Xin giấy tiêm phòng nếu có; bò mua từ nơi khác về phải nhốt riêng vài tuần trước khi nhập đàn.
Học thêm: Viện Chăn nuôi và các trung tâm giống tỉnh có đàn bò vàng, bò H'Mông chọn lọc; các tỉnh miền núi phía Bắc tổ chức hội thi bò, là dịp tốt để xem con giống đẹp và hỏi chuyện người nuôi giỏi.
Câu hỏi thường gặp
Bò cóc là giống bò gì?
"Bò cóc" là tên dân gian chỉ những con bò vàng thấp, nhỏ, chân ngắn, thường do nuôi kham khổ hoặc cận huyết qua nhiều đời. Đây không phải một giống bò riêng trong tài liệu chuyên môn.
Bò H'Mông nặng bao nhiêu?
Ở điều kiện nuôi tốt, bò đực H'Mông trưởng thành có thể đạt khoảng 300–400 kg, bò cái khoảng 230–300 kg. Đây là giống bò nội to nhất Việt Nam, nuôi chủ yếu ở vùng núi cao phía Bắc.
Bò vàng Thanh Hoá khác bò vàng nơi khác thế nào?
Bò vàng Thanh Hoá thường được coi là một trong những dạng bò vàng to và cân đối hơn, nên từng được chọn làm nền lai ở miền Bắc. Về màu lông và tập tính thì giống các dạng bò vàng khác.
Vì sao bò vàng ngày càng nhỏ?
Nguyên nhân chính là chọn ngược và cận huyết: bò đực to bị bán sớm, bò đực nhỏ ở lại phối đàn, bò trong đàn giao phối với nhau lâu năm. Dùng bò đực giống đã bình tuyển hoặc thụ tinh nhân tạo sẽ cải thiện dần.
Có nên phối bò vàng với tinh bò BBB không?
Không nên phối trực tiếp, nhất là với bò vàng nhỏ con, vì bê lai BBB to dễ gây đẻ khó. Nên lai bò vàng với Zebu trước, rồi dùng bò cái lai Zebu đủ tầm vóc để phối với tinh bò chuyên thịt.
