Phần lớn bò đẻ tự được, người nuôi chỉ cần giữ yên tĩnh, theo dõi từ xa và ghi giờ. Ca đẻ bình thường là bê ra hai chân trước, gan bàn chân úp xuống, mũi nằm trên hai chân. Phải gọi thú y ngay khi bò rặn mạnh quá 30 phút (bò tơ khoảng một giờ) mà bê không tiến ra, khi thấy chỉ một chân, chỉ có đầu, chỉ có đuôi, chân ngửa, khi bò ra máu nhiều, kiệt sức, hoặc tử cung lộn ra ngoài.
Biết phân biệt hai loại ca này là kỹ năng cứu được cả mẹ lẫn con. Can thiệp quá sớm làm hại bò không kém gì gọi thú y quá muộn.
Ba giai đoạn của một ca đẻ
| Giai đoạn | Diễn ra gì | Kéo dài (tham khảo) | Người nuôi làm gì |
|---|---|---|---|
| 1. Mở cổ tử cung | Bò bồn chồn, đứng lên nằm xuống, cong đuôi, có thể ra dịch nhầy; chưa rặn mạnh | 2–6 giờ; bò tơ có thể lâu hơn nhiều | Để yên, quan sát từ xa, không thò tay vào |
| 2. Đẩy bê ra | Bọc nước xuất hiện rồi vỡ, bò rặn mạnh, chân bê lộ ra, tiếp đến mũi, đầu, vai, rồi cả thân | Bò rạ thường dưới 1 giờ; bò tơ có thể 1–2 giờ | Ghi giờ bọc nước xuất hiện; kiểm tra tư thế chân; đếm thời gian rặn mà không tiến |
| 3. Ra nhau | Nhau thai ra sau bê | Thường vài giờ, phần lớn trong 6–8 giờ | Thu dọn nhau, không để bò ăn; quá 12 giờ chưa ra thì gọi thú y |
Con số trong bảng là khoảng tham khảo trong tài liệu kỹ thuật. Quan trọng hơn con số là có tiến triển hay không: mỗi đợt rặn chân bê nhích ra thêm một ít là đang ổn; rặn mãi mà đứng yên một chỗ là có vấn đề.
Thế nào là tư thế bình thường
Bê nằm trong bụng mẹ như người lao xuống nước: hai chân trước duỗi thẳng ra trước, đầu đặt trên hai chân. Khi đẻ, người nuôi nhìn thấy:
- Hai móng chân ló ra cùng lúc, gan bàn chân úp xuống đất.
- Sau đó vài đợt rặn là thấy mũi và lưỡi bê nằm ngay trên cổ chân.
- Khi đầu và vai đã ra, phần còn lại thường đi ra nhanh.
Những tư thế phải gọi thú y
- Chỉ một chân ló ra — chân kia gập lại bên trong.
- Thấy đầu mà không thấy chân — hai chân gập ở khuỷu hoặc vai.
- Thấy hai chân mà không thấy đầu sau nhiều đợt rặn — đầu có thể ngoặt sang bên hoặc ra sau.
- Gan bàn chân ngửa lên trời — thường là bê ngôi ngược (ra hai chân sau trước). Ngôi ngược vẫn có thể đẻ được nhưng bê dễ ngạt vì dây rốn bị kẹp sớm, cần người có kinh nghiệm.
- Chỉ thấy đuôi — ngôi mông, chân sau gập vào trong. Gần như chắc chắn cần thú y.
- Thấy nhiều hơn hai chân — có thể là sinh đôi chen nhau.
Mẹo phân biệt chân trước với chân sau cho người có kinh nghiệm: ở chân trước, hai khớp đầu tiên tính từ móng lên gập cùng một chiều; ở chân sau, khớp thứ hai (khớp khoeo) gập ngược chiều với khớp thứ nhất. Nhưng nếu chưa từng làm, đừng thò tay vào dò — báo thú y, mô tả qua điện thoại những gì nhìn thấy.
Khi nào chờ, khi nào gọi: bảng kiểm
Dán bảng này ở chuồng đẻ là hữu ích hơn mọi lời dặn:
| Tình huống | Việc làm |
|---|---|
| Bò bồn chồn, cong đuôi, chưa rặn mạnh, chưa thấy bọc nước | Chờ, quan sát từ xa |
| Đã thấy bọc nước hoặc chân, bò rặn đều và bê nhích ra dần | Chờ, ghi giờ |
| Bò rạ rặn mạnh quá 30 phút, bò tơ quá khoảng 1 giờ mà bê không tiến | Gọi thú y ngay |
| Bọc nước vỡ đã khoảng 2 giờ mà chưa thấy bê | Gọi thú y ngay |
| Tư thế bất thường (một chân, đầu không chân, ngửa, đuôi) | Gọi thú y ngay |
| Lưỡi bê thè ra sưng tím, bê không cử động | Gọi thú y ngay — bê có thể đang ngạt |
| Bò ra máu tươi nhiều, nằm lả, không rặn nữa | Gọi thú y ngay |
| Sau đẻ có khối đỏ to lòi ra khỏi âm hộ (sa tử cung) | Cấp cứu, gọi thú y ngay, xem mục dưới |
| Bò nằm bẹp sau đẻ, không đứng dậy được, tai lạnh | Gọi thú y ngay — có thể sốt sữa (bại liệt sau đẻ), hay gặp ở bò sữa cao sản |
| Quá 12 giờ sau đẻ chưa ra nhau | Gọi thú y; không tự kéo nhau |
Trợ giúp nhẹ: giới hạn của người nuôi
Có một tình huống người nuôi đã có kinh nghiệm có thể trợ giúp: tư thế bình thường, đầu và chân đã ra, bò đã mệt, rặn yếu dần. Khi đó, với tay đã rửa sạch, đeo găng, có thể nắm cổ chân bê kéo nhẹ theo đúng nhịp rặn của bò, hướng chếch xuống phía chân sau bò mẹ, nghỉ khi bò nghỉ.
Những điều tuyệt đối không làm:
- Không buộc dây vào chân bê rồi nhiều người kéo thẳng, càng không dùng xe máy, tời, cây đòn bẩy. Lực kéo quá mức làm gãy chân bê, rách đường sinh dục bò mẹ, có khi làm chết cả hai.
- Không kéo khi bò không rặn.
- Không kéo khi tư thế chưa chắc là bình thường.
- Không tự dùng thuốc thúc đẻ. Thuốc thúc co tử cung khi cổ tử cung chưa mở hoặc bê nằm sai tư thế có thể làm vỡ tử cung.
Nếu kéo nhẹ vài đợt mà bê không nhích, dừng lại và gọi thú y. Thời gian chờ thú y, giữ bò yên, đừng để bò nằm đè ở tư thế khó.
Hai ca cấp cứu sau đẻ
Sa tử cung
Tử cung lộn ra ngoài như một khối đỏ to, có những cục lồi (núm nhau). Đây là cấp cứu: gọi thú y ngay. Trong lúc chờ: giữ bò nằm yên hoặc đứng yên, không để bò giẫm lên; lấy tấm vải hoặc bao tải sạch thấm nước sạch, đỡ khối tử cung lên ngang tầm âm hộ để máu không ứ lại; giữ ẩm, giữ sạch, đuổi ruồi. Không tự đẩy vào, không cắt bỏ bất cứ phần nào.
Sát nhau
Nhau không ra sau khoảng 12 giờ gọi là sát nhau. Thường thấy một phần màng treo lủng lẳng ở âm hộ. Không kéo mạnh — kéo đứt có thể gây chảy máu và để lại phần nhau thối rữa bên trong. Có thể buộc gọn phần treo lên cho đỡ bẩn, giữ đuôi và chuồng sạch, rồi để thú y xử lý. Sát nhau không chữa đúng cách dễ dẫn tới viêm tử cung và bò chậm động dục về sau.
Việc làm ngay khi bê vừa ra
Phần chăm bê kỹ nằm ở bài "Sữa đầu và bê sơ sinh trong 24 giờ đầu". Ở đây chỉ ghi ba việc trong mấy phút đầu:
- Gạt sạch nhớt ở mũi và miệng bê bằng tay sạch.
- Nếu bê chưa thở: lấy cọng rơm sạch ngoáy nhẹ vào lỗ mũi để bê hắt hơi, xoa mạnh thân bê bằng rơm khô. Không treo ngược bê lên lắc lâu — nước ra từ miệng lúc đó chủ yếu là dịch dạ dày, việc này làm mất thời gian thở.
- Để bò mẹ liếm bê. Bò mẹ liếm vừa làm khô vừa kích thích bê thở và đứng dậy.
Ghi chép sau ca đẻ
Ghi vào sổ: giờ bắt đầu rặn, giờ bê ra, tư thế, có phải trợ giúp không, giờ ra nhau, cân hoặc ước cân bê, giới tính. Bò từng đẻ khó một lần dễ đẻ khó lần sau nếu phối tinh giống quá lớn — ghi chép giúp chọn tinh lứa sau cho phù hợp.
Bắt tay làm và học thêm
- Dán số điện thoại thú y xã và một người dự phòng ở cột chuồng đẻ, chữ to.
- Chuẩn bị sẵn: găng tay dài, xà phòng, xô nước sạch, khăn, đèn, rơm khô sạch, bao tải sạch (dùng khi sa tử cung).
- Đặt đồng hồ hoặc ghi giờ trên điện thoại ngay khi thấy bọc nước. Lúc căng thẳng, người ta luôn đoán thời gian sai.
Học thêm ở đâu
Thú y xã và dẫn tinh viên là người dạy thực hành tốt nhất — xin được đứng xem một vài ca đẻ khó họ xử lý là học được cách nhận diện tư thế. Các lớp khuyến nông về chăn nuôi bò sinh sản thường có phần đỡ đẻ trên mô hình. Giáo trình sản khoa thú y của Học viện Nông nghiệp Việt Nam dành cho ai muốn hiểu sâu, nhưng kỹ năng can thiệp trong đường sinh dục chỉ nên học có người hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Bò đẻ bao lâu thì bê ra?
Từ lúc bọc nước xuất hiện hoặc bò bắt đầu rặn mạnh, bò rạ thường đẩy được bê ra trong khoảng dưới một giờ, bò tơ có thể lâu hơn. Rặn mạnh quá 30 phút (bò tơ khoảng một giờ) mà bê không nhích ra là phải gọi thú y.
Tư thế bê ra bình thường là thế nào?
Hai chân trước ra trước, gan bàn chân úp xuống, mũi bê nằm trên hai chân. Thấy một chân, đầu không có chân, chân ngửa lên hoặc chỉ thấy đuôi là tư thế bất thường, cần thú y.
Bò đẻ khó có nên kéo bê ra không?
Chỉ trợ giúp nhẹ theo nhịp rặn khi tư thế bình thường và đầu, chân đã ra. Không buộc dây cho nhiều người kéo, không dùng xe máy hay tời. Mọi trường hợp khác phải gọi thú y.
Bò sát nhau bao lâu thì phải gọi thú y?
Nhau thường ra trong vài giờ sau đẻ. Quá khoảng 12 giờ chưa ra là sát nhau, nên gọi thú y. Không tự kéo nhau vì dễ gây chảy máu và viêm tử cung.
Bò bị lòi tử cung sau đẻ phải làm gì?
Đây là cấp cứu, gọi thú y ngay. Trong lúc chờ, giữ bò yên, đỡ khối tử cung trên tấm vải sạch thấm nước ngang tầm âm hộ, giữ sạch và ẩm. Không tự đẩy vào hay cắt bỏ.
