Sữa đầu cho bê sơ sinh: chăm bê đúng cách trong 24 giờ đầu

Bê sinh ra gần như không có kháng thể, vì nhau thai của bò không cho kháng thể từ máu mẹ đi qua. Toàn bộ "lá chắn" của bê trong mấy tuần đầu đến từ sữa đầu, và ruột bê chỉ hấp thu kháng thể tốt nhất trong vài giờ đầu sau sinh — sau 6 giờ giảm mạnh, tới khoảng 24 giờ thì gần như đóng lại. Vì vậy quy tắc là: bê phải bú được sữa đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng trong 1–2 giờ đầu, và bú đủ lượng.

Ngày đầu đời quyết định phần lớn chuyện bê sau này có hay ốm, tiêu chảy, viêm phổi hay không. Đây là những việc người nuôi làm được, theo từng mốc giờ.

Sữa đầu khác sữa thường thế nào

Sữa đầu là sữa bò mẹ tiết ra trong lần vắt đầu tiên sau đẻ. Nó đặc, sánh, vàng đậm, có khi hơi dính. So với sữa thường, sữa đầu giàu kháng thể (globulin miễn dịch), đạm, chất béo, vitamin A và có tác dụng nhuận tràng giúp bê tống phân su. Từ lần vắt thứ hai trở đi, lượng kháng thể giảm nhanh; sau vài ngày sữa chuyển dần thành sữa thường.

Mốc 0–30 phút: thở, khô, ấm

• Thở: gạt nhớt ở mũi miệng. Bê chưa thở thì ngoáy nhẹ cọng rơm sạch vào lỗ mũi, xoa mạnh lồng ngực bằng rơm khô. Bê đang ngạt, không phản ứng — gọi thú y ngay.
• Để mẹ liếm: bò mẹ liếm là cách làm khô và kích thích máu lưu thông tốt nhất. Bò tơ lần đầu đôi khi ngơ ngác, không liếm — khi đó người nuôi lau khô bê bằng rơm hoặc bao tải sạch.
• Giữ ấm: bê ướt mất nhiệt rất nhanh. Mùa rét miền Bắc, gió mùa đông bắc và mưa phùn là kẻ giết bê sơ sinh hàng đầu. Lót rơm dày, che bạt chắn gió, có thể quàng bao tải khô quanh thân bê. Mùa nóng miền Nam thì ngược lại: để bê chỗ thoáng, tránh nắng trực tiếp.

Mốc 30 phút – 2 giờ: đứng dậy và bú

Bê khoẻ thường cố đứng dậy trong khoảng nửa giờ đến một giờ sau sinh và tìm vú trong 1–2 giờ đầu. Việc của người nuôi:

1. Lau sạch bầu vú bò mẹ bằng khăn ẩm sạch rồi lau khô, nhất là khi bò nằm trên nền bẩn. Bê ngậm núm vú dính phân là nhận vi khuẩn ngay bữa đầu.
2. Vắt bỏ vài tia đầu mỗi núm để thông núm và xem sữa có bình thường không (không lợn cợn, không máu).
3. Xem bê bú thật hay bú giả: bê ngậm vú, má phập phồng, nuốt có nhịp, bụng bên trái dần căng. Bê chỉ mút mút rồi bỏ, đi lòng vòng, là chưa bú được.
4. Giúp bê nếu sau khoảng 2 giờ chưa bú được: dắt bê tới vú, đưa núm vú vào miệng bê, hoặc vắt sữa đầu ra cho bê bú bình.

Bò mẹ không cho bú hoặc không có sữa

Bò tơ đau vú, bò mẹ yếu sau đẻ khó, bò viêm vú, hoặc bò mẹ chết — khi đó bê cần sữa đầu từ nguồn khác: sữa đầu vắt từ bò khác vừa đẻ trong trại, sữa đầu đã trữ đông, hoặc sản phẩm thay thế sữa đầu bán ở cửa hàng thú y. Bài "Nghé, bê, dê con mồ côi" cùng mục nói kỹ về chuyện này.

Bê cần bao nhiêu sữa đầu

Hướng dẫn phổ biến trong chăn nuôi bò sữa là bê nhận khoảng 10% khối lượng cơ thể bằng sữa đầu chất lượng tốt trong bữa đầu, trong vòng 2 giờ sau sinh, rồi thêm một bữa nữa trong vòng 12 giờ. Ví dụ giả định: bê lai HF nặng 35 kg thì bữa đầu khoảng 3,5 lít. Bê bò vàng, bê lai Sind nhẹ hơn nhiều nên lượng cũng ít hơn tương ứng.

Với bò thịt để bê bú mẹ tự nhiên, không đo được lượng. Cách kiểm tra là quan sát: bê bú nhiều lần trong ngày đầu, bụng tròn căng, nằm ngủ yên giữa các cữ bú, đi phân su trong ngày.

Cho bú bình đúng cách

• Sữa đầu ấm khoảng bằng thân nhiệt (nhúng ngón tay thấy ấm, không nóng).
• Để bê đứng, đầu ngẩng tự nhiên như khi bú mẹ. Không đổ sữa vào miệng bê đang nằm hoặc ngửa đầu — sữa dễ vào phổi gây viêm phổi hít.
• Lỗ núm vừa phải: lật ngược bình thấy sữa nhỏ giọt, không chảy thành dòng.
• Bê yếu không bú được: gọi thú y. Đặt ống thông cho bê uống sữa đầu là kỹ thuật cần học có người hướng dẫn; đặt nhầm vào khí quản là bê chết.

Đánh giá chất lượng sữa đầu

Không phải sữa đầu nào cũng tốt như nhau. Sữa đầu loãng, nhạt màu thường ít kháng thể. Bò tơ lần đầu, bò rỉ sữa trước đẻ, bò bị cạn sữa quá ngắn thường cho sữa đầu kém hơn. Các trại bò sữa hay dùng khúc xạ kế Brix (dụng cụ nhỏ cầm tay) để đo nhanh: chỉ số khoảng 22% Brix trở lên được coi là sữa đầu tốt. Hộ nhỏ không có dụng cụ thì nhìn màu và độ sánh — vàng đậm, sánh như kem là dấu hiệu tốt.

Trữ sữa đầu dư

Sữa đầu dư từ bò rạ khoẻ nên giữ lại: cho vào túi hoặc chai sạch, ghi ngày, cất ngăn mát dùng trong vài ngày hoặc ngăn đá dùng được lâu hơn. Rã đông bằng cách ngâm trong nước ấm, không đun sôi, không quay lò vi sóng ở mức cao — nhiệt cao phá kháng thể. Không trữ sữa đầu của bò đang viêm vú, bò đang dùng thuốc, hoặc có máu lẫn.

Rốn, phân su và những thứ cần nhìn trong 24 giờ

Chăm rốn

Dây rốn là cửa ngõ cho vi khuẩn đi thẳng vào máu bê. Nhúng hoặc xịt rốn bằng dung dịch sát trùng theo hướng dẫn của thú y ngay sau sinh, nhắc lại vào ngày hôm sau. Giữ chuồng khô sạch. Rốn bình thường teo khô dần trong vài ngày; rốn sưng to, nóng, chảy mủ, bê sốt — báo thú y.

Phân su

Phân su là phân đầu tiên, màu sẫm, dẻo, thường ra trong ngày đầu sau khi bê bú sữa đầu. Bê rặn mà không ra, bụng chướng, bỏ bú — báo thú y.

Bảng kiểm 24 giờ đầu

Sai lầm hay gặp

• Vắt bỏ sữa đầu vì "sữa non bẩn, độc" — quan niệm cũ ở một số nơi, hoàn toàn sai. Đó là bữa ăn quý nhất đời con bê.
• Để bê tự xoay xở rồi đi ngủ — bò đẻ đêm, sáng ra mới thấy bê nằm lạnh chưa bú được giọt nào.
• Bán sữa đầu lần vắt đầu ở trại bò sữa trước khi bê bú đủ.
• Cho bê bú sữa đầu quá nóng hoặc quá lạnh, hoặc đổ sữa cho bê nằm.
• Chuồng đẻ bẩn ẩm — rốn và miệng bê nhiễm khuẩn từ phút đầu, tiêu chảy những ngày sau.

Bắt tay làm và học thêm

• Để sẵn ở chuồng đẻ: bình bú sạch, núm vú, khăn, dung dịch sát trùng rốn theo hướng dẫn thú y, nhiệt kế, đèn pin.
• Bò sữa vừa đẻ: vắt sữa đầu ngay, cho bê bú bình đủ lượng trong 2 giờ đầu, ghi giờ bú vào sổ.
• Cân hoặc ước cân bê sơ sinh (dùng thước dây quanh ngực hoặc cân treo). Có số cân đầu tiên mới theo dõi được bê lớn có đều không.

Học thêm ở đâu

Các công ty sữa có chương trình hỗ trợ hộ cung cấp thường có tài liệu riêng về nuôi bê sơ sinh và hướng dẫn trữ sữa đầu. Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì và các trại bò sữa mẫu là nơi tốt để xem quy trình chăm bê bài bản. Thú y xã có thể hướng dẫn cách sát trùng rốn và nhận biết sớm bê tiêu chảy, viêm phổi.