Bò cái khoẻ mạnh động dục lặp lại khoảng 21 ngày một lần (dao động 18–24 ngày), mỗi lần "lên giống" thật sự chỉ kéo dài chừng 12–18 giờ. Dấu hiệu chắc nhất là bò đứng yên cho con khác nhảy lên lưng. Trứng rụng khoảng 10–14 giờ sau khi bò thôi chịu nhảy, nên thời điểm phối tốt nhất rơi vào nửa sau của kỳ động dục: thấy bò đứng chịu nhảy buổi sáng thì phối buổi chiều, thấy buổi chiều thì phối sáng hôm sau.
Nghe thì đơn giản, nhưng phần lớn bò "phối mãi không đậu" ở hộ nhỏ không phải do bò hỏng, mà do người nuôi bắt sai thời điểm hoặc bỏ lỡ cả kỳ. Bài này đi vào chuyện đó: nhìn gì, ghi gì, gọi dẫn tinh viên lúc nào.
Vòng sinh sản của một con bò cái, nhìn một lượt
Trước khi đi vào chi tiết, nên đặt chu kỳ động dục vào cả vòng sinh sản để biết vì sao mỗi lần bỏ lỡ lại tốn kém như vậy:
- Động dục và phối giống — bò lên giống, được phối (nhảy trực tiếp hoặc thụ tinh nhân tạo).
- Mang thai — khoảng 280–285 ngày ở bò, tức hơn chín tháng một chút.
- Đẻ và hồi phục — tử cung cần khoảng 40–50 ngày để co lại và sạch sẽ.
- Động dục lại — bò được chăm tốt thường lên giống lại sau đẻ 45–90 ngày.
Muốn mỗi năm một bê thì bò phải đậu thai trong vòng khoảng 85 ngày sau đẻ. Mỗi kỳ động dục bị bỏ lỡ là đẩy lứa đẻ lùi thêm ba tuần, tức ba tuần nuôi bò không ra bê. Các bài khác trong mục này nói tiếp từng chặng; ở đây chỉ tập trung vào chặng đầu.
Ba giai đoạn của một kỳ động dục
Người chăn lâu năm không chờ một dấu hiệu duy nhất. Họ nhìn bò "nóng dần lên", lên đỉnh rồi "nguội" đi. Chia ba đoạn cho dễ nhớ:
| Giai đoạn | Kéo dài (tham khảo) | Bò trông thế nào | Phối chưa? |
|---|---|---|---|
| Trước chịu đực | 6–24 giờ | Bồn chồn, kêu rống, đi lại nhiều, ăn kém, hít ngửi con khác, nhảy lên lưng con khác nhưng chưa cho con khác nhảy lên mình; âm hộ hơi sưng, ướt | Chưa, quá sớm |
| Chịu đực (đứng yên) | 12–18 giờ, bò tơ có khi ngắn hơn | Đứng im khi bị nhảy, đuôi hơi cong lệch; dịch nhầy trong, dai, kéo thành sợi; lông đuôi và mông xơ xác vì bị nhảy | Chuẩn bị; phối ở nửa sau |
| Sau chịu đực | 1–2 ngày | Hết cho nhảy, dịch nhầy đục dần; 2–3 ngày sau có thể thấy vệt máu loãng ở âm hộ hoặc đuôi | Đã muộn nếu chưa phối |
Vệt máu sau động dục là chỗ nhiều người hiểu lầm. Nó không phải dấu hiệu "đang lên giống" mà là dấu hiệu kỳ vừa qua đã qua mất. Thấy máu thì ghi ngày vào sổ, cộng thêm khoảng 18–19 ngày rồi bắt đầu canh kỹ cho kỳ sau.
Cách quan sát để không bỏ sót
Canh đúng giờ
Bò hay biểu hiện động dục rõ nhất vào lúc mát: sáng sớm, chiều muộn và ban đêm. Buổi trưa nắng gắt, nhất là mùa hè miền Trung và miền Nam, bò nằm thở và gần như không thể hiện gì. Cách làm phổ biến trong tài liệu khuyến nông là quan sát ít nhất hai lần mỗi ngày, mỗi lần 20–30 phút, vào sáng sớm và chiều tối, lúc bò không đang ăn. Canh được ba lần (thêm một lần trước khi đi ngủ) thì tỉ lệ phát hiện tăng rõ.
Bò nuôi nhốt một con
Hộ nuôi một hai con bò buộc dây là trường hợp khó nhất: không có con nào nhảy lên để thấy dấu hiệu "đứng yên". Khi đó phải dựa vào các dấu hiệu phụ:
- Bò kêu nhiều bất thường, nhất là về đêm, ngóng ra ngoài.
- Ăn ít hẳn trong một ngày dù không ốm, sữa (nếu là bò sữa) tụt bất chợt.
- Âm hộ sưng, hồng, dịch nhầy trong treo thành sợi dài, dính vào đuôi hoặc vương trên nền chuồng.
- Lấy tay ấn nhẹ vùng mông, bò đứng im, võng lưng thay vì né.
Mẹo của nhiều người nuôi ở trung du: thả bò ra bãi chung một lúc vào buổi sáng, cho đứng gần bò khác. Con đang lên giống sẽ tự lộ ra.
Dấu hiệu nào đáng tin hơn
Thứ tự tin cậy, từ cao xuống thấp: đứng yên cho con khác nhảy → dịch nhầy trong, dai → nhảy lên con khác → kêu rống, bồn chồn → âm hộ sưng. Một dấu hiệu lẻ ở cuối danh sách chưa đủ để gọi người phối; ghép được hai, ba dấu hiệu cùng lúc thì chắc hơn.
Quy tắc sáng – chiều và thời điểm phối
Tinh trùng cần vài giờ trong đường sinh dục cái mới có khả năng thụ tinh, còn trứng chỉ sống khoảng nửa ngày sau khi rụng. Vì thế phối quá sớm thì tinh trùng chờ lâu và yếu đi, phối quá muộn thì trứng đã già. Quy tắc dễ nhớ mà dẫn tinh viên khắp nơi dùng:
- Thấy bò bắt đầu đứng chịu nhảy buổi sáng → phối trong buổi chiều cùng ngày.
- Thấy bò bắt đầu đứng chịu nhảy buổi chiều/tối → phối sáng sớm hôm sau.
- Không chắc bò bắt đầu lúc nào → báo dẫn tinh viên sớm, để họ khám và quyết định; nhiều người sẽ phối lặp lại sau 10–12 giờ nếu bò vẫn còn chịu đực.
Bò tơ (phối lần đầu) thường có kỳ động dục ngắn và biểu hiện yếu hơn bò rạ, nên cần canh sát hơn và báo người phối sớm hơn một chút.
Những thứ làm bò động dục yếu hoặc "im lặng"
Động dục kín (bò rụng trứng mà gần như không biểu hiện) gặp nhiều ở trâu và cũng không hiếm ở bò. Các nguyên nhân thường gặp:
- Thiếu ăn, gầy — bò gầy sụt cân sau đẻ, nhất là cuối mùa khô hoặc sau mùa rét, buồng trứng gần như "ngủ".
- Nóng — nắng nóng kéo dài làm thời gian chịu đực ngắn lại và biểu hiện mờ đi. Bò lai có máu ôn đới (HF, BBB) chịu nóng kém hơn bò vàng, lai Sind.
- Nền chuồng trơn, cứng — bò ngại nhảy lên nhau vì sợ trượt, nên dấu hiệu đứng yên ít thấy.
- Đau chân — bò què không chịu đứng cho con khác nhảy.
Bò quá lâu không động dục lại là chuyện riêng, có bài "Bò chậm sinh, chậm động dục" trong cùng mục.
Ghi sổ: thứ rẻ nhất mà hiệu quả nhất
Chỉ cần một cuốn vở, mỗi con bò một trang. Ghi đủ bốn thứ: ngày thấy động dục, giờ thấy, dấu hiệu gì, có phối hay không (và phối bằng tinh gì). Có sổ thì cộng 21 ngày là biết ngày nào cần canh. Có sổ thì dẫn tinh viên hay thú y nhìn vào biết ngay bò đều kỳ hay loạn kỳ.
Một số dấu hiệu đọc được từ sổ:
- Khoảng cách giữa hai lần động dục đều 18–24 ngày mà phối không đậu → nghĩ tới thời điểm phối, chất lượng tinh, hoặc viêm nhẹ đường sinh dục.
- Khoảng cách dài gấp đôi (36–48 ngày) → có thể đã bỏ lỡ một kỳ ở giữa.
- Khoảng cách thất thường, ngắn dưới 18 ngày hoặc bò lên giống liên tục → báo thú y, có thể có vấn đề buồng trứng.
Nhảy trực tiếp hay thụ tinh nhân tạo
Ở vùng có bò đực giống tốt, nhảy trực tiếp đỡ phải canh giờ: bò đực tự nhận ra con cái đúng lúc. Nhưng cái giá là phải nuôi hoặc đi thuê bò đực, rủi ro lây bệnh qua giao phối, và khó cải tạo giống. Thụ tinh nhân tạo cho chọn tinh của giống tốt, rẻ hơn nuôi đực, nhưng đòi hỏi người nuôi canh động dục chuẩn. Chi tiết quy trình nằm ở bài "Thụ tinh nhân tạo cho bò" cùng mục.
Với trâu, dê, cừu, quy luật tương tự nhưng con số khác:
| Loài | Chu kỳ (khoảng) | Thời gian chịu đực (khoảng) | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bò | 21 ngày | 12–18 giờ | Dấu hiệu đứng yên rõ nhất |
| Trâu | 21–22 ngày | dài hơn bò, hay về đêm | Động dục kín nhiều, mùa vụ rõ |
| Dê | khoảng 21 ngày | 1–2 ngày | Vẫy đuôi liên tục, kêu, tìm đực |
| Cừu | khoảng 17 ngày | 1–1,5 ngày | Biểu hiện mờ, cần cừu đực thí tình |
Số trong bảng là khoảng tham khảo trong tài liệu kỹ thuật, từng con có thể lệch.
Bắt tay làm: lịch canh một tuần
- Mở sổ, tính ngày dự kiến động dục của từng bò (ngày lần trước + 21).
- Từ 2 ngày trước ngày dự kiến tới 2 ngày sau: canh 3 lần mỗi ngày (5–6 giờ sáng, 5–6 giờ chiều, 9–10 giờ tối), mỗi lần 20–30 phút.
- Thấy dịch nhầy trong, dai hoặc bò đứng chịu nhảy: ghi giờ, gọi dẫn tinh viên, hẹn giờ theo quy tắc sáng – chiều.
- Sau phối, ghi ngày và tên tinh. Đánh dấu 18–24 ngày sau để canh lại; bò không lên giống lại là tín hiệu tốt, nhưng vẫn nên nhờ khám thai sau khoảng 2 tháng.
Học thêm ở đâu
Trạm khuyến nông và dẫn tinh viên ở xã là nguồn thực hành tốt nhất: hỏi họ cho đi theo vài buổi phối là học được cách nhìn dịch nhầy nhanh hơn đọc mười trang sách. Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì và Viện Chăn nuôi có tài liệu kỹ thuật và các lớp tập huấn định kỳ. Giáo trình chăn nuôi trâu bò của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có chương sinh lý sinh sản viết kỹ cho ai muốn hiểu sâu phần hormone.
Câu hỏi thường gặp
Bò động dục mấy ngày một lần?
Bò cái khoẻ mạnh lên giống khoảng 21 ngày một lần, dao động 18–24 ngày. Nếu bò đã được phối mà không lên giống lại sau khoảng ba tuần thì nhiều khả năng đã đậu thai, nhưng vẫn nên nhờ khám thai để chắc.
Bò động dục kéo dài bao lâu?
Thời gian bò đứng yên cho con khác nhảy thường chỉ 12–18 giờ, bò tơ có khi ngắn hơn. Cả quá trình từ lúc bồn chồn tới khi nguội hẳn có thể kéo dài hai ngày, nhưng thời điểm phối tốt chỉ nằm trong khoảng ngắn đó.
Bò động dục bao lâu thì phối là tốt nhất?
Phối vào nửa sau của thời gian chịu đực, khoảng 8–12 giờ sau khi thấy bò bắt đầu đứng yên. Dễ nhớ: thấy buổi sáng thì phối buổi chiều, thấy buổi chiều thì phối sáng hôm sau.
Bò ra máu ở âm hộ có phải đang động dục không?
Không. Vệt máu loãng thường xuất hiện 1–3 ngày sau khi kỳ động dục đã qua. Lúc này phối đã muộn; nên ghi ngày lại để canh kỳ sau, khoảng 18–19 ngày nữa.
Nuôi một con bò buộc dây thì nhận biết động dục thế nào?
Dựa vào dấu hiệu phụ: kêu nhiều, ăn kém, âm hộ sưng hồng, dịch nhầy trong treo thành sợi, ấn tay vào mông thấy bò đứng im. Thả bò gần bò khác một lúc vào sáng sớm cũng giúp lộ dấu hiệu.
