Hàng rào, cổng và lối dồn gia súc: rào điện, rào lưới và gióng

Hàng rào, cổng và lối dồn tốt giúp giữ đàn ở đúng chỗ, dời đàn giữa các ô cỏ nhanh, và đưa từng con vào gióng để khám, tiêm phòng, phối giống mà không phải vật lộn. Với trâu bò, rào phổ biến là dây thép gai, lưới thép, rào gỗ tre hoặc rào điện dùng máy tạo xung chuyên dụng; với dê cừu cần lưới dày và thấp hơn. Cổng đặt ở góc ô theo hướng đàn hay đi về, lối dồn hẹp dần tới gióng là phần nhiều trại hay thiếu nhất.

Chọn loại rào theo con vật và địa hình

Rào thép gai và lưới: dựng cho chắc

Hàng rào hỏng thường bắt đầu từ cọc góc. Cọc góc và cọc cổng chịu lực căng của cả đoạn rào, nên phải to hơn, chôn sâu hơn, có cọc chống chéo. Cọc giữa đặt đều nhau, khoảng cách tuỳ loại dây và độ dốc đất.

• Trâu bò: thường căng 3–4 sợi, sợi trên cùng ngang khoảng tầm ngực bò, sợi dưới đủ thấp để bê không chui qua.
• Dê: dê chui, trèo, đứng hai chân dựa lên rào rất giỏi. Lưới thép mắt nhỏ, cao hơn rào bò, căng sát đất mới giữ được. Rào dây thép gai gần như vô dụng với dê.
• Cừu: ít trèo hơn dê nhưng hay chui gầm, lưới phải sát đất.
• Căng dây phải thẳng; dây chùng vừa dễ bị đàn đẩy đổ, vừa dễ quấn chân con vật.

Không nên dùng dây thép gai quanh sân chuồng hay lối dồn, nơi đàn đi sát và chen nhau. Ở những chỗ đó, rào gỗ, tre hoặc ống sắt an toàn hơn.

Rào điện: tiện lợi nhưng phải đúng thiết bị

Rào điện chăn nuôi hoạt động bằng máy tạo xung chuyên dụng: máy phát ra những xung điện áp cao trong thời gian rất ngắn, cách nhau khoảng một giây, đủ làm con vật giật mình đau mà không gây thương tích khi thiết bị đạt chuẩn. Máy có thể chạy bằng điện lưới qua bộ biến đổi, bằng ắc quy hoặc pin mặt trời. Trâu bò sau vài lần chạm sẽ tôn trọng sợi dây và tránh xa.

Tuyệt đối không cắm thẳng điện lưới vào hàng rào. Đây là cách làm chết người, chết gia súc, và việc dùng điện lưới làm rào bảo vệ, rào bẫy là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm. Chỉ dùng máy tạo xung bán cho mục đích chăn nuôi, có hướng dẫn lắp đặt và nối đất rõ ràng.

Những điều cần biết khi dùng rào điện:

• Nối đất đúng là nửa sức mạnh của rào; cọc nối đất cắm sâu ở chỗ đất ẩm theo hướng dẫn của máy.
• Cỏ chạm dây làm rò điện, xung yếu đi. Phát cỏ dưới dây định kỳ.
• Tập cho đàn quen ở một ô nhỏ có rào thường bao quanh trước, để con vật chạm dây lần đầu không hoảng mà phá rào chạy ra đường.
• Treo dấu hiệu cảnh báo trên rào ở chỗ người qua lại, nhất là gần đường và gần nơi trẻ con chơi.
• Kiểm tra điện áp bằng bút thử chuyên dụng mỗi ngày dùng.

Rào sống

Ở nhiều vùng, hàng rào bằng cây trồng dày là giải pháp rẻ và bền. Các loại cây hay dùng là keo dậu (bình linh), dâm bụt, cây xương rồng ở vùng khô, tre gai. Keo dậu vừa làm rào vừa cho lá giàu đạm cho dê và bò ăn bổ sung, nhưng lá này có độc tố mimosine nên chỉ cho ăn một phần trong khẩu phần, không cho ăn thay toàn bộ cỏ. Rào sống cần vài năm mới kín, nên trong thời gian đầu phải có rào tạm bằng dây hoặc lưới đi kèm.

Cổng: đặt đúng chỗ là đỡ một nửa công

• Đặt cổng ở góc ô gần đường về chuồng, không đặt giữa cạnh dài. Trâu bò khi bị dồn sẽ đi dọc theo hàng rào; cổng ở góc thì đàn tự trôi vào.
• Cổng rộng: cổng cho đàn đi qua nên rộng khoảng 3–4 m để không bị kẹt và để máy móc, xe chở cỏ vào được.
• Cổng mở được hai chiều hoặc mở về phía đàn sẽ đi tới.
• Chốt chắc mà người mở được bằng một tay; trâu bò, nhất là dê, học mở chốt đơn giản rất nhanh.
• Nền chỗ cổng hay lầy vì đàn đi qua nhiều; đổ đá hoặc gạch vụn cho chắc.

Lối dồn, sân chờ và gióng

Một trại nhỏ không cần hệ thống xử lý gia súc đắt tiền như ở các nước chăn nuôi lớn, nhưng nên có đủ ba phần nối tiếp nhau:

1. Sân chờ: một ô nhỏ có rào chắc, nơi gom cả nhóm lại trước khi đưa từng con đi.
2. Lối dồn: hẹp dần chỉ vừa một con đi, vách kín hoặc nửa kín để con vật không thấy người và vật lạ ở hai bên, tốt nhất là hơi cong để con vật không nhìn thấy điểm cuối và chùn lại.
3. Gióng cố định: khung sắt hoặc gỗ giữ chặt con vật, có thanh chắn cổ phía trước, thanh chắn phía sau, cho phép thú y khám, tiêm phòng, phối giống, cắt móng an toàn.

Những ý tưởng này được nhà khoa học Mỹ Temple Grandin nghiên cứu và phổ biến rộng rãi; chi tiết về tâm lý con vật khi bị dồn có trong chuyên mục Chăn thả và tập tính. Điều đáng nhớ ở đây là: lối dồn tốt không có chỗ tối đột ngột, không có vật lạ lấp lánh, không có tiếng kim loại va đập, và nền không trơn. Một sợi dây xích lủng lẳng hay một vũng nước phản chiếu ánh nắng cũng đủ làm cả đàn đứng khựng lại.

Sai lầm hay gặp

• Dựng rào trước, tính cổng sau, kết quả là cổng nằm giữa đồng, dồn đàn rất vất vả.
• Không có gióng, mỗi lần tiêm phòng phải buộc bò vào gốc cây, người giữ bị húc, đá.
• Rào thép gai ở sân chuồng, bò chen nhau bị xước da, rách tai.
• Rào điện tự chế nối điện lưới qua bóng đèn hay ổ cắm: nguy hiểm chết người và bị cấm.
• Không đi kiểm tra rào: một cọc đổ sau mưa là đủ để cả đàn ra ruộng lúa nhà bên.

Bắt tay làm và học thêm

Đi một vòng kiểm rào mỗi tuần

Lập một vòng đi kiểm cố định, mỗi tuần một lần và sau mỗi trận mưa gió lớn. Mang theo kìm, dây buộc, búa, vài cọc dự phòng. Kiểm theo thứ tự: cọc góc và cọc cổng (có nghiêng không), độ căng của dây, chỗ đất sạt dưới chân rào (đường chui của dê và bê), chốt cổng, rào điện (đo điện áp, phát cỏ chạm dây). Ghi lại chỗ đã sửa trên sơ đồ ô; sau vài tháng bạn sẽ thấy đoạn nào hỏng hoài, nên thay hẳn vật liệu.

Học thêm ở đâu

Cửa hàng vật tư chăn nuôi bán máy tạo xung thường có hướng dẫn lắp đặt và có thể giới thiệu trại đã dùng để đi xem. Các trại bò thịt và trại cừu ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ đã dùng rào điện chia ô từ lâu. Khuyến nông tỉnh có thể giới thiệu mô hình gióng cố định giá rẻ làm bằng ống sắt hoặc gỗ cho nông hộ. Sách và video của Temple Grandin về thiết kế lối dồn có rất nhiều hình minh hoạ dễ hiểu, dù ở quy mô lớn hơn hộ nhỏ.