Chống nóng cho chuồng bò mùa hè: mái, quạt, phun sương và lịch ăn

Chống nóng cho chuồng bò mùa hè dựa vào bốn việc: che bức xạ từ mái, tạo gió lưu thông, làm mát cơ thể bò và đổi giờ cho ăn. Bò, nhất là bò sữa HF và bò lai nhiều máu ngoại, bắt đầu khó chịu từ khi trời còn chưa tới mức người thấy nóng, và nóng ẩm gây hại hơn nóng khô. Dấu hiệu dễ thấy nhất là bò thở nhanh, há miệng, chảy dãi, đứng nhiều nằm ít và bỏ ăn; lúc đó chuồng đã quá nóng.

Vì sao bò sợ nóng hơn người nghĩ

Dạ cỏ là một nồi lên men lớn. Vi sinh vật phân giải cỏ sinh ra rất nhiều nhiệt, nên ngay cả khi đứng yên, bò vẫn tự sưởi ấm mình từ bên trong. Bò lại ít tuyến mồ hôi so với người, chủ yếu thải nhiệt qua hô hấp. Khi không khí vừa nóng vừa ẩm, hơi thở ra không mang được nhiều nhiệt, bò bị "kẹt nhiệt".

Giới chuyên môn đo stress nhiệt bằng chỉ số nhiệt ẩm THI (Temperature–Humidity Index), tính từ nhiệt độ và độ ẩm không khí. Nhiều tài liệu quốc tế coi THI trên khoảng 72 là bò sữa cao sản bắt đầu bị stress nhiệt. Ở miền Bắc mùa hè và miền Nam gần như quanh năm, THI giữa trưa trong chuồng mái tôn thấp thường vượt xa ngưỡng này. Đó là lý do bò sữa nuôi ở vùng thấp nóng thường cho ít sữa hơn hẳn cùng giống nuôi ở cao nguyên mát như Mộc Châu hay Lâm Đồng.

Bò vàng nội, bò lai Sind, bò Brahman chịu nóng tốt hơn bò gốc ôn đới rõ rệt. Nhưng "chịu tốt hơn" không có nghĩa là không cần chống nóng; bò nào bị nóng cũng ăn ít và lớn chậm.

Đọc dấu hiệu bò bị nóng

Cách đếm nhịp thở rất đơn giản: đứng nhìn hông bò, đếm số lần hóp vào trong một phút bằng đồng hồ điện thoại. Làm vào buổi sáng mát để biết mức bình thường của đàn mình, rồi so vào giữa trưa. Nhịp thở tăng gấp đôi trở lên là tín hiệu phải can thiệp.

Mái: chặn nóng từ trên xuống

Phần lớn nhiệt trong chuồng mùa hè đến từ mái bị nắng nung. Các cách xử lý, từ rẻ tới đắt:

• Quét vôi hoặc sơn trắng mặt trên mái tôn. Màu sáng phản xạ nắng, mái bớt nóng đáng kể. Vôi bị mưa trôi thì quét lại đầu mùa hè.
• Phủ lớp lá, rơm, lưới che nắng trên mái tôn, để hở một khoảng giữa lớp phủ và mái cho gió lùa. Lớp phủ phải buộc chắc, mùa dông dễ bay.
• Trồng dàn leo như bầu, bí, mướp, hay cây leo lâu năm phủ một phần mái phía Tây. Vừa che nắng vừa có thêm rau.
• Làm mái hai tầng có khe thoát nhiệt ở nóc khi xây mới hoặc sửa lớn.
• Lót tấm cách nhiệt dưới mái tôn, hoặc thay bằng tôn xốp.

Không nên phun nước liên tục lên mái tôn cả ngày: tốn nước, gỉ mái, mà khi dừng phun nhiệt lại tăng nhanh. Nếu tưới mái, chỉ tưới vài đợt vào giờ nắng gắt nhất.

Gió: thông thoáng và quạt

Gió giúp bò thải nhiệt qua da và hơi thở. Chuồng nên mở thoáng tối đa vào mùa hè: cuốn bạt, tháo phên, dọn các đống rơm chắn gió quanh chuồng. Cây bóng mát cách chuồng vài mét giúp hạ nhiệt mà không chặn gió nếu tỉa cành thấp.

Khi gió tự nhiên không đủ, quạt là khoản đầu tư hiệu quả nhất với bò sữa. Quạt treo nghiêng thổi xuống lưng bò ở khu nằm và khu ăn, khoảng cách giữa các quạt đủ để luồng gió nối tiếp nhau dọc dãy chuồng. Quạt dân dụng nhỏ để dưới đất ít tác dụng, lại dễ bị bò húc đổ, dây điện dễ bị giẫm.

Làm ướt và làm mát cơ thể bò

Làm ướt da rồi cho gió thổi để nước bốc hơi mang nhiệt đi, đó là cách hiệu quả nhất. Có ba kiểu:

1. Phun sương kết hợp quạt. Hệ thống phun hạt nhỏ, chạy theo chu kỳ phun vài chục giây nghỉ vài phút, đặt ở khu bò ăn hoặc khu chờ vắt sữa. Cần có quạt đi kèm; phun sương trong chuồng kín không có gió chỉ làm độ ẩm tăng, bò ngột ngạt hơn.
2. Tưới ướt lưng và vai bằng vòi hoa sen hạt to, vài phút mỗi lần, vài lần trong ngày, rồi để gió hong khô. Cách này hợp với hộ nhỏ không có hệ thống tự động.
3. Tắm cho trâu và cho bò đằm. Trâu cần ngâm mình hoặc đằm bùn, nếu không có thì trâu chịu nóng kém hơn bò. Với bò, không cần ao đằm, tắm rửa và quạt là đủ.

Lưu ý: nước phun phải chảy đi được. Phun làm ướt khu nằm, ướt lớp lót rơm là tạo môi trường cho vi khuẩn gây viêm vú, viêm móng. Không phun vào bầu vú bò sữa ngay trước giờ vắt.

Đổi lịch ăn, lịch làm việc

• Cho ăn chính vào sáng sớm và chiều tối, khi trời mát. Buổi trưa chỉ để cỏ tươi, rơm cho bò nhấm nháp.
• Thức ăn tinh chia nhỏ nhiều bữa, không dồn một bữa lớn giữa trưa.
• Không chăn thả giữa trưa ở bãi trống không bóng cây; đưa bò ra đồng sớm và về sớm, chiều đi lại khi nắng dịu.
• Không cho trâu bò cày kéo, không vận chuyển bò vào giờ nắng gắt. Xe chở bò đi xa nên chạy đêm hoặc sáng sớm.
• Tránh dồn bò, phối giống, tiêm phòng vào giữa trưa. Bò bị nóng mà lại bị căng thẳng thì rủi ro cao hơn hẳn.
• Nước mát luôn đầy: thêm máng phụ ở khu nằm, đặt máng trong bóng râm.

Sai lầm hay gặp

• Đóng kín chuồng để tránh nắng: không khí đặc lại, amoniac từ nước tiểu tích tụ.
• Phun nước mà không có quạt, chuồng thành phòng xông hơi.
• Dội nước lạnh vào bò đang thở dốc nặng rồi để đó. Bò nặng phải gọi thú y; dội nước mát (không cần nước đá) lên lưng, chân và để chỗ có gió.
• Chặt hết cây quanh chuồng cho thoáng, mất luôn bóng mát.
• Không đo, chỉ cảm giác. Người đứng trong chuồng vài phút thấy "cũng được", nhưng bò ở đó cả ngày.

Bắt tay làm và học thêm

Một nhiệt ẩm kế và một tuần ghi chép

Mua một nhiệt ẩm kế điện tử loại rẻ, treo trong chuồng ngang tầm lưng bò, tránh nắng chiếu thẳng. Một tuần đầu mùa hè, ghi nhiệt độ và độ ẩm vào ba mốc: 7 giờ, 13 giờ, 17 giờ, kèm nhịp thở của hai con bò đại diện. Sau một tuần bạn sẽ biết giờ nào chuồng nóng nhất, chỗ nào trong chuồng bí nhất, và mỗi biện pháp (quét vôi mái, mở bạt, bật quạt) hạ được bao nhiêu độ. Đó là cơ sở để quyết định có nên bỏ tiền vào quạt và phun sương hay không, thay vì làm theo cảm tính.

Học thêm ở đâu

Các trại bò sữa ở vùng thấp như Củ Chi (TP. Hồ Chí Minh) hay đồng bằng Bắc Bộ có nhiều năm kinh nghiệm chống nóng cho bò HF, đáng đi xem cách họ bố trí quạt và phun sương. Viện Chăn nuôi và Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì có các nghiên cứu, tài liệu về stress nhiệt ở bò sữa. Khuyến nông tỉnh thường ra khuyến cáo chống nóng cho vật nuôi đầu mùa hè; theo dõi thông báo đó cùng bản tin thời tiết để chuẩn bị trước các đợt nắng nóng gay gắt.