Chăn thả cừu trên đồng cỏ khô hạn là để đàn đi gặm cỏ thấp, cây bụi và phụ phẩm ruộng vào sáng sớm và chiều mát, nghỉ trưa dưới bóng cây, có nước uống đủ, và luân phiên bãi để cỏ kịp hồi lại. Ở vùng mưa ít như Nam Trung Bộ, bài toán thật sự là mùa khô: phải trồng cỏ chịu hạn, dự trữ thức ăn và giữ số cừu vừa sức đồng. Bài này đi vào cách đọc bãi chăn, lịch chăn theo mùa và cách giữ đồng khỏi trụi.
Đồng khô cằn có gì cho cừu ăn
Người ngoài nhìn đồng khô Nam Trung Bộ thường chỉ thấy cát và bụi gai. Người chăn cừu nhìn thấy một thực đơn:
- Cỏ tự nhiên thấp: mọc xanh nhanh sau những trận mưa đầu mùa, là nguồn thức ăn tốt nhất trong năm.
- Cây bụi, cây gai: cừu nội gặm được lá non, quả, chồi của nhiều loài cây bụi chịu hạn.
- Ruộng sau thu hoạch: gốc rạ, thân lá đậu, lá ngô, cỏ dại trên ruộng bỏ hoá.
- Phụ phẩm trồng trọt: lá nho tỉa cành, lá táo, phụ phẩm rau màu.
Mấy lưu ý về phụ phẩm: ruộng vừa phun thuốc bảo vệ thực vật thì không thả cừu cho tới khi hết thời gian cách ly ghi trên bao bì thuốc; hỏi chủ ruộng trước khi lùa đàn vào. Lá hành, tỏi với lượng lớn có thể gây hại máu ở gia súc nhai lại, chỉ nên là phần nhỏ xen với thức ăn khác.
Cỏ trồng chịu hạn
Không trông được hết vào đồng tự nhiên, các hộ nuôi cừu lâu năm thường trồng thêm một khoảnh cỏ. Một số loại hay được khuyến nông giới thiệu cho vùng khô:
| Loại | Nhóm | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cỏ Andropogon (cỏ Andro) | Hoà thảo | Rễ sâu, chịu hạn tốt, sống lâu năm | Già nhanh, cần chăn hoặc cắt đúng lứa |
| Cỏ Buffel (Cenchrus) | Hoà thảo | Rất chịu hạn, hợp đất cát | Năng suất vừa phải |
| Cỏ Mombasa, cỏ Ghi nê (Panicum) | Hoà thảo | Năng suất cao khi có tưới | Không tưới thì mùa khô giảm mạnh |
| Cỏ Brachiaria (Mulato…) | Hoà thảo | Chịu dẫm đạp, hợp chăn thả | Một số loại kém chịu hạn hơn |
| Stylo (Stylosanthes) | Họ đậu | Giàu đạm, chịu hạn, cải tạo đất | Trồng xen với hoà thảo |
| Keo dậu | Cây bụi họ đậu | Giàu đạm, rễ sâu, xanh lâu trong mùa khô | Chỉ cho ăn một phần khẩu phần |
Chọn loại nào nên hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh, vì giống cỏ hợp đất cát ven biển khác với giống hợp đất đồi. Một mẹo chung: trồng xen cỏ hoà thảo với cây họ đậu để vừa có năng lượng vừa có đạm, và đất cũng tốt dần lên.
Một ngày chăn cừu ở vùng khô
- Sáng sớm: cho uống nước ở chuồng, lùa đàn ra bãi khi trời còn mát. Đây là lúc cừu ăn nhiều nhất.
- Giữa buổi: người chăn đi phía sau hoặc bên cạnh đàn, giữ đàn đi chậm để cừu có thời gian gặm, không chạy liên tục.
- Trưa: đưa đàn vào chỗ có bóng cây, cho nghỉ và nhai lại. Lùa cừu đi dưới nắng gắt buổi trưa làm cừu mệt, bỏ ăn, cừu chửa dễ kiệt sức.
- Chiều: ăn tiếp đến khi mặt trời xuống, cho uống nước trên đường về.
- Tối: về chuồng, đếm đàn, bổ sung cỏ khô, phụ phẩm cho cừu chửa, cừu nuôi con.
Cừu cần nước nhiều hơn người ta tưởng, nhất là trong mùa nắng: mỗi con trưởng thành uống vài lít mỗi ngày, cừu cho con bú uống nhiều hơn. Thiếu nước, cừu ăn ít đi và gầy rất nhanh. Nếu bãi chăn không có nguồn nước sạch, phải chở nước ra hoặc cho uống đủ ở chuồng trước và sau khi chăn.
Đọc bãi chăn: khi nào nên chuyển bãi
Cừu gặm rất sát. Đó là ưu điểm khi bãi nhiều cỏ, nhưng là nguy cơ khi bãi đã kiệt. Mấy dấu hiệu để biết bãi đã chăn quá sức:
- Cỏ bị gặm sát tới gốc, chỉ còn trơ đất giữa các khóm.
- Cừu đi nhanh hơn, ít dừng gặm, tản ra xa nhau.
- Bắt đầu thấy cây không ngon miệng (cây có gai, cây đắng) bị gặm nhiều.
- Sau mưa, cỏ mọc lại chậm và thưa hơn mùa trước.
Nguyên tắc dễ nhớ: chuyển bãi khi cỏ còn một phần lá, đừng đợi tới khi trụi. Cỏ còn lá thì còn quang hợp, mọc lại nhanh; cỏ bị gặm trụi gốc nhiều lần sẽ chết dần, nhường chỗ cho cây gai và đất trống.
Chăn luân phiên ở quy mô hộ
Không cần hàng rào phức tạp. Chia vùng chăn quen thuộc thành vài khu theo mốc tự nhiên (con đường, bờ ruộng, dãy đồi), mỗi tuần hoặc mỗi vài ngày chăn một khu, rồi để khu đó nghỉ. Mùa mưa cỏ mọc nhanh, vòng luân phiên ngắn; mùa khô cỏ mọc chậm, vòng phải dài hơn, và đó chính là lúc phải dựa vào thức ăn dự trữ thay vì lùa đàn vào khu chưa kịp hồi.
Lịch chăn theo mùa ở vùng khô Nam Trung Bộ
| Giai đoạn | Tình trạng đồng | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đầu mùa mưa (mấy tháng cuối năm) | Cỏ non mọc nhanh | Cho cừu quen cỏ non dần, tránh để đàn đói ăn quá nhiều cỏ non ướt; tẩy giun theo hướng dẫn thú y; trồng dặm cỏ |
| Giữa và cuối mùa mưa | Nhiều cỏ nhất | Cừu béo lên, tốt cho phối giống; cắt cỏ dư phơi khô, ủ chua để dành; chú ý móng vì đất ẩm |
| Đầu mùa khô | Cỏ già dần, còn khá | Bắt đầu luân phiên dài hơn; bán bớt cừu thịt đã đủ tuổi |
| Giữa và cuối mùa khô | Cỏ cháy, thiếu nước | Bổ sung cỏ khô, rơm, phụ phẩm tại chuồng; ưu tiên cừu chửa và nuôi con; đảm bảo nước uống |
Giữ đồng khỏi trụi: chuyện dài hạn
Vùng khô Nam Trung Bộ có những khu đất đã được xếp vào nhóm có nguy cơ hoang mạc hoá. Chăn thả quá mức không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng là một phần: đất trụi cỏ bị gió cuốn mất lớp mặt, mưa xuống không thấm mà chảy tràn, năm sau cỏ càng khó mọc.
Những việc người nuôi cừu làm được:
- Giữ số cừu vừa với đồng. Mỗi mùa khô, nếu đàn phải đi xa hơn năm trước mới đủ ăn, đó là dấu hiệu nên giảm đàn hoặc tăng thức ăn dự trữ.
- Bán sớm cừu không cần giữ trước mùa khô, thay vì giữ cả đàn qua mùa thiếu.
- Trồng cây họ đậu chịu hạn quanh bãi chăn, làm hàng rào xanh chắn gió.
- Không đốt đồng để lấy cỏ non: cháy lan nhanh và làm đất kiệt thêm.
- Phối hợp với hàng xóm về khu chăn chung, tránh cả làng dồn vào một bãi.
Bắt tay làm: tính lượng thức ăn dự trữ cho mùa khô
Ví dụ với số giả định để minh hoạ cách tính:
- Đàn 40 cừu trưởng thành, giả định mỗi con cần bổ sung khoảng 1 kg cỏ khô mỗi ngày trong những tháng đồng gần như cạn.
- Giả định giai đoạn thiếu kéo dài khoảng 90 ngày.
- Lượng cần trữ ≈ 40 × 1 × 90 = 3.600 kg cỏ khô, chưa kể hao hụt khi bảo quản.
Thay số thật của đàn và của vùng mình vào. Con số thường lớn hơn người ta nghĩ, và đó là lý do nên bắt đầu trữ từ giữa mùa mưa. Muốn học thêm về cỏ chịu hạn và chăn thả bền vững, hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh Khánh Hoà, các viện nghiên cứu nông nghiệp ở Nam Trung Bộ, và tham khảo tài liệu của FAO về quản lý đồng cỏ vùng khô.
Câu hỏi thường gặp
Chăn cừu giờ nào là tốt nhất?
Sáng sớm và chiều mát là lúc cừu ăn nhiều nhất. Buổi trưa nắng gắt nên cho đàn nghỉ dưới bóng cây để nhai lại, không lùa đi.
Cỏ gì chịu hạn tốt để nuôi cừu?
Một số loại hay được giới thiệu cho vùng khô là cỏ Andropogon, cỏ Buffel, cây họ đậu Stylo và keo dậu. Nên trồng xen hoà thảo với cây họ đậu và hỏi khuyến nông tỉnh về giống hợp đất nơi mình.
Cừu uống bao nhiêu nước một ngày?
Cừu trưởng thành uống vài lít mỗi ngày, mùa nóng và khi đang nuôi con thì nhiều hơn. Thiếu nước, cừu ăn ít đi và gầy rất nhanh.
Khi nào nên chuyển bãi chăn cừu?
Nên chuyển khi cỏ còn một phần lá, đừng đợi tới khi bị gặm trụi gốc. Cỏ còn lá thì mọc lại nhanh, cỏ bị gặm trụi nhiều lần sẽ chết dần.
Có thả cừu vào ruộng vừa thu hoạch được không?
Được và rất phổ biến, nhưng phải hỏi chủ ruộng có vừa phun thuốc bảo vệ thực vật không. Ruộng mới phun thì chờ hết thời gian cách ly ghi trên bao bì thuốc.
