Bò Holstein Friesian (HF) là giống bò sữa lông lang trắng đen gốc vùng Bắc Hà Lan và Friesland, cho sản lượng sữa cao nhất thế giới và chiếm phần lớn đàn bò sữa Việt Nam. Bò HF thuần cho nhiều sữa nhưng chịu nóng kém, nên hộ nhỏ ở vùng nóng phần lớn nuôi bò lai HF (F1, F2, F3) với nền bò lai Sind. Đời lai càng cao máu HF thì sữa càng nhiều, nhưng đòi chuồng mát và thức ăn tốt hơn.
Giống bò sữa của vùng đất thấp
Ở vùng đất thấp ven Biển Bắc, người Friesland và Bắc Hà Lan nuôi bò sữa từ rất lâu đời trên đồng cỏ ẩm, mát quanh năm. Bò ở đây được chọn lọc theo một hướng: nhiều sữa. Từ thế kỷ 19, bò được đưa sang Bắc Mỹ, nơi người ta gọi là Holstein; ở châu Âu gọi là Friesian. Tên ghép Holstein Friesian dùng chung cho cả nhóm. Qua hơn một thế kỷ chọn lọc ở Mỹ, Canada, Hà Lan, New Zealand, giống này trở thành "máy làm sữa" của ngành sữa thế giới.
Ở Việt Nam, những đàn bò lang trắng đen đầu tiên được nuôi ở Mộc Châu (Sơn La) và Ba Vì (Hà Nội) từ những năm 1960–1970, có sự giúp đỡ của các nước bạn, trong đó có Cuba. Từ đầu những năm 2000, chương trình phát triển bò sữa mở rộng mạnh, nhiều bò HF được nhập từ Úc, New Zealand, Mỹ, và các công ty sữa lớn xây trang trại quy mô hàng nghìn con.
Nhận diện bò HF
- Lông lang trắng đen (dòng đỏ trắng hiếm hơn), mảng màu rõ ràng; bốn cẳng chân và chóp đuôi thường trắng.
- Thân hình nêm: phần sau rộng hơn phần trước, xương hông và xương ngồi lộ rõ.
- Bầu vú to, bám chắc, bốn núm đều; tĩnh mạch vú nổi to ngoằn ngoèo dưới bụng.
- Bò cái trưởng thành to, khoảng 550–650 kg ở đàn HF thuần nuôi tốt (tham khảo).
Các đời lai HF: chọn đời nào cho hợp
| Đời lai | Máu HF | Sữa/chu kỳ (khoảng tham khảo) | Hợp với |
|---|---|---|---|
| F1 (HF × lai Sind) | 1/2 | khoảng 3.000–4.000 kg | Hộ mới nuôi, vùng nóng, chuồng đơn giản |
| F2 | 3/4 | khoảng 4.000–4.500 kg | Hộ đã có kinh nghiệm, có quạt, trồng đủ cỏ |
| F3 trở lên | 7/8 trở lên | gần với HF thuần | Trang trại có chuồng mát, khẩu phần tính toán |
| HF thuần | gần 100% | khoảng 5.000–7.000 kg, trang trại công nghiệp có thể cao hơn | Vùng mát (cao nguyên) hoặc chuồng có hệ thống làm mát |
Một chu kỳ sữa chuẩn tính 305 ngày. Các khoảng trên là số thường thấy trong tài liệu kỹ thuật và báo cáo vùng sữa; đàn cụ thể có thể cao hoặc thấp hơn nhiều tuỳ thức ăn, chuồng và cách vắt.
Mẹo ở các vùng sữa ven TP.HCM: nhiều hộ giữ đàn ở mức F2 rồi luân phiên phối tinh HF và tinh Zebu sữa (như Sahiwal) để đàn không lên quá cao máu, giữ được sức chịu nóng.
Bò HF và cái nóng
Đây là vấn đề lớn nhất của bò HF ở Việt Nam. Bò sữa cao sản sinh nhiều nhiệt trong quá trình tiêu hoá và tạo sữa. Khi trời nóng ẩm, bò không thải nhiệt kịp: ăn ít đi, sữa giảm, khó động dục, khó đậu thai. Bò HF thoải mái nhất ở thời tiết mát; khi nhiệt độ vượt khoảng 25°C, nhất là đi kèm độ ẩm cao, dấu hiệu stress nhiệt bắt đầu xuất hiện.
Dấu hiệu bò bị nóng
- Thở nhanh, thở bụng, có khi há miệng thở, chảy dãi.
- Đứng nhiều, ít nằm, dồn về chỗ có gió.
- Ăn ít vào buổi trưa, uống nước nhiều hơn.
- Sữa tụt rõ sau vài ngày nắng nóng.
Cách giảm nóng ở hộ nhỏ
- Mái chuồng cao, có lớp cách nhiệt hoặc trồng giàn cây che.
- Quạt công nghiệp thổi dọc lưng bò; vùng nóng nhiều nên có phun sương kết hợp quạt.
- Nước uống mát, sạch, luôn đầy máng.
- Cho ăn nhiều vào sáng sớm và chiều tối, bớt vào trưa.
- Tắm bò hoặc dội nước lên lưng vào giữa trưa (lau khô bầu vú trước khi vắt).
Không phải ngẫu nhiên mà các vùng sữa có tiếng ở Việt Nam thường là vùng mát: Mộc Châu, Lâm Đồng (Đơn Dương, Đức Trọng), Ba Vì. Vùng nóng như Củ Chi hay Nghệ An vẫn nuôi tốt, nhưng phải đầu tư chuồng làm mát.
Bò HF ăn gì để cho sữa
Một con bò cho 20 lít sữa mỗi ngày phải ăn đủ năng lượng và đạm cho chính nó, rồi thêm phần cho 20 lít sữa đó. Khẩu phần thường gồm thức ăn thô xanh (cỏ voi, cỏ Mombasa, cỏ VA06 cắt đúng tuổi), thức ăn ủ chua (cây ngô ủ), rơm, thêm thức ăn tinh tính theo lượng sữa, kèm khoáng và muối. Cách tính khẩu phần chi tiết thuộc danh mục thức ăn của wiki này; ở đây chỉ cần nhớ: đổi giống từ lai Sind sang HF mà không đổi cách cho ăn thì sữa không lên, bò còn gầy và khó chửa lại.
Sai lầm thường gặp khi mới nuôi bò HF
- Mua bò cao sản về vùng nóng mà chưa làm chuồng mát: bò tụt sữa, có khi chậm sinh cả năm.
- Vắt sữa không sạch, không đều giờ: dễ viêm vú (bệnh này được viết riêng trong danh mục phòng bệnh), sữa bị nhà máy trả lại.
- Bỏ qua sổ sách: không biết bò nào bao nhiêu sữa, phối ngày nào, nên không loại được con kém.
- Không có hợp đồng bán sữa trước: sữa tươi không để lâu được, nuôi trước tìm chỗ bán sau là rủi ro.
Chọn một con bò lai HF đang vắt sữa
Mua bò đang cho sữa là cách nhanh nhất để có thu nhập, nhưng cũng dễ mua nhầm. Nên đến vào giờ vắt, xin xem vắt tận mắt một bữa, đong lượng sữa. Hỏi bò đang ở tháng thứ mấy của chu kỳ: sữa cao nhất thường khoảng 1–3 tháng sau đẻ rồi giảm dần, nên một con đang cho 15 lít ở tháng thứ hai khác hẳn một con cho 15 lít ở tháng thứ tám. Sờ bầu vú sau khi vắt: phải mềm, xẹp xuống, không có cục cứng. Xin xem sổ phối giống và ngày đẻ gần nhất. Bò sữa nhiều lần phối không đậu thường bị bán đi, nên câu hỏi "bò đã chửa lại chưa" quan trọng không kém câu hỏi bao nhiêu lít.
Bê đực HF đi đâu
Trại bò sữa nào cũng có bê đực. Bê đực HF và lai HF thường được bán sớm cho người nuôi thịt hoặc nuôi vỗ béo tại chỗ. Bê lớn được nhưng cơ mỏng, tỉ lệ thịt thấp hơn bê lai bò thịt. Một số trang trại phối bò sữa kém bằng tinh bò thịt (như BBB) để bê bán được giá hơn; khi đó bê lai không giữ làm bò sữa.
Bắt tay làm và học thêm ở đâu
Trước khi đầu tư, hãy đi thăm một vùng sữa đang chạy: Mộc Châu, Ba Vì, Củ Chi, Lâm Đồng. Hỏi chuyện các hộ nuôi 5–20 con, xem cách họ làm chuồng, vắt sữa, giao sữa cho trạm thu mua. Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì có tài liệu và lớp tập huấn về bò sữa; các công ty sữa có chương trình hỗ trợ hộ liên kết (kỹ thuật, thú y, thu mua) và yêu cầu riêng về chất lượng sữa. Nắm rõ yêu cầu đó trước khi mua con bò đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Bò HF là bò gì?
Bò HF (Holstein Friesian) là giống bò sữa lông lang trắng đen gốc Hà Lan và vùng Friesland, cho sản lượng sữa cao nhất thế giới. Ở Việt Nam, bò HF và bò lai HF chiếm phần lớn đàn bò sữa.
Bò HF cho bao nhiêu lít sữa một ngày?
Tuỳ đời lai và cách nuôi, bò lai HF ở hộ nhỏ thường cho khoảng 10–20 lít mỗi ngày lúc cao điểm, bò HF thuần ở trang trại tốt có thể cao hơn nhiều. Tính theo chu kỳ 305 ngày, bò F1 thường khoảng 3.000–4.000 kg, HF thuần khoảng 5.000–7.000 kg.
Bò lai HF F1, F2, F3 khác nhau thế nào?
F1 mang 1/2 máu HF, F2 mang 3/4, F3 mang 7/8. Đời càng cao thì sữa càng nhiều nhưng bò càng kém chịu nóng và đòi thức ăn tốt hơn.
Vì sao bò HF chịu nóng kém?
Bò HF được chọn lọc ở vùng ôn đới mát và tạo nhiều nhiệt khi sản xuất sữa, nên khi trời nóng ẩm chúng không thải nhiệt kịp. Bò ăn ít đi, sữa giảm, khó động dục và đậu thai.
Nuôi bò sữa HF ở đâu tốt nhất Việt Nam?
Vùng cao mát như Mộc Châu, Lâm Đồng, Ba Vì thuận lợi nhất cho bò HF. Vùng nóng vẫn nuôi được nếu có chuồng mái cao, quạt, phun sương và nước mát đầy đủ.
