Chọn bò cái hậu bị: xem gốc gác, sức lớn và ngoại hình sinh sản

Bò cái hậu bị là bê cái được giữ lại (hoặc mua về) để nuôi lớn thay cho những bò mẹ già, bò sinh sản kém sẽ loại thải. Chọn hậu bị tốt dựa trên ba lớp: gốc gác (mẹ đẻ đều, dễ đẻ, nuôi con khéo; bố rõ mã tinh), sức lớn (nặng cân so với bạn cùng lứa lúc cai sữa) và ngoại hình phục vụ sinh sản (khung chậu rộng, thân dài, chân móng chắc, bầu vú cân đối, tính hiền). Hậu bị chỉ nên phối lần đầu khi đủ cả tuổi lẫn cân, không chỉ đủ tuổi.

Một con bò cái ở lại trại có thể đẻ tám, mười lứa. Chọn sai một con hậu bị là mang theo cái sai đó cả chục năm.

Giữ bê nhà hay mua ngoài

Với hộ nhỏ đã có sổ sách và dùng thụ tinh nhân tạo, giữ bê nhà thường là cách an toàn hơn. Mua ngoài hợp khi mới lập trại hoặc muốn đổi hẳn sang giống khác.

Lớp thứ nhất: gốc gác

Ưu tiên giữ bê cái từ những bò mẹ:

• Đẻ đều — khoảng cách lứa đẻ ngắn trong đàn (xem sổ).
• Đẻ dễ — chưa từng phải can thiệp, không sát nhau.
• Nuôi con tốt — bê theo mẹ lớn nhanh, mẹ nhiều sữa, giữ thể trạng sau đẻ.
• Bò sữa: sản lượng sữa tốt và ổn định, bầu vú ít viêm.
• Hiền — tính nết di truyền một phần; bò mẹ hay đá, hay húc thì con gái nó cũng dễ khó bảo.

Không giữ làm hậu bị: bê cái sinh đôi cùng bê đực (phần lớn vô sinh bẩm sinh), bê có bố là chính bố của mẹ (cận huyết), bê từ mẹ có bệnh mãn tính về vú hay chân.

Lớp thứ hai: sức lớn

Trong cùng một lứa, cùng chế độ nuôi, những con lớn nhanh nhất thường là những con có tiềm năng tốt. Cách theo dõi rẻ nhất là thước dây đo vòng ngực ngay sau chân trước, mỗi tháng một lần, ghi vào sổ. Bê cái chững lớn nhiều tháng liền, hay ốm vặt, còi cọc so với bạn cùng lứa thì không nên giữ, dù mẹ nó tốt.

Lớp thứ ba: ngoại hình phục vụ sinh sản

Đứng cách con bò vài mét, nhìn ngang, nhìn sau, rồi lại gần sờ. Bảng kiểm dưới đây gom những điểm tài liệu chọn giống thường nhắc:

Danh mục Giống bò có bài "Chọn bò giống: xem ngoại hình, răng, móng" đi sâu vào cách xem răng đoán tuổi và đánh giá chung. Ở đây chỉ tập trung vào những điểm liên quan trực tiếp tới khả năng sinh sản.

Nuôi hậu bị: đều đặn, đừng vỗ béo

Hậu bị cần lớn đều từ lúc cai sữa tới khi phối. Hai sai lầm trái chiều đều gặp nhiều:

• Nuôi kham khổ vì "chưa ra tiền": hậu bị chậm thành thục, phối muộn, đẻ lứa đầu nhỏ con, dễ đẻ khó vì khung chưa phát triển đủ.
• Vỗ béo: mỡ tích nhiều, nhất là ở bò sữa, ảnh hưởng tới sự phát triển của mô tuyến vú và dễ đẻ khó.

Khẩu phần lấy cỏ tươi, cỏ ủ làm nền, bổ sung tinh khi cỏ kém, luôn có khoáng và nước sạch. Mục tiêu thể trạng khoảng 3 điểm (thang 5). Tiêm phòng và tẩy ký sinh trùng theo lịch của thú y địa phương; hậu bị phải được tiêm đủ trước khi phối lần đầu, vì một số vaccine không nên tiêm khi đang chửa.

Khi nào phối lần đầu

Nguyên tắc chung trong tài liệu kỹ thuật: hậu bị nên được phối khi đạt khoảng 60–65% khối lượng của bò cái trưởng thành cùng giống, và đã có vài chu kỳ động dục đều. Tuổi đạt được mốc cân này khác nhau theo giống và chế độ nuôi:

Hậu bị đủ tuổi mà chưa đủ cân thì chờ thêm và nuôi tốt hơn — phối sớm khi khung còn nhỏ là nguyên nhân hay gặp của đẻ khó lứa đầu. Chọn tinh của bò đực có ghi chú "dễ đẻ" cho lần phối đầu.

Mua hậu bị và giữ bao nhiêu là đủ

Những việc không được bỏ qua khi mua

1. Xem đàn của người bán, không chỉ con được dắt ra. Đàn gầy, nhiều con ho, què, tiêu chảy là dấu hiệu xấu.
2. Hỏi gốc gác và giấy tờ: phiếu phối của mẹ, giấy tiêm phòng, giấy kiểm dịch vận chuyển nếu đi qua tỉnh.
3. Kiểm tra lại tuổi bằng răng và tình trạng chửa (nếu người bán nói là hậu bị chưa phối, mà thực tế đang chửa với một con đực không rõ, thì lứa đầu có thể là bê lai lớn gây đẻ khó).
4. Cách ly con mới mua ở ô riêng ít nhất 2–3 tuần trước khi nhập đàn, theo dõi ăn uống, phân, nhiệt độ, và báo thú y xem.

Bao nhiêu hậu bị là đủ

Trong các trại bò sữa, mỗi năm thường phải thay khoảng một phần năm tới một phần tư đàn bò mẹ vì già, bệnh, sinh sản kém. Hộ nhỏ có thể tự tính: đàn 10 bò mẹ, mỗi năm dự kiến loại 2 con, thì cần có khoảng 2–3 hậu bị đang lớn ở các tuổi khác nhau để luôn có con thay. Giữ quá nhiều hậu bị là nuôi nhiều miệng ăn chưa ra sản phẩm; giữ quá ít thì phải giữ lại cả bò mẹ kém vì không có con thay.

Bắt tay làm và học thêm

• Mỗi lứa bê cái cai sữa: xếp hạng theo ba lớp (gốc gác, vòng ngực, ngoại hình), giữ những con đầu bảng.
• Lập bảng theo dõi hậu bị: số tai, ngày sinh, vòng ngực mỗi tháng, ngày động dục đầu, ngày tiêm phòng.
• Đánh dấu trong sổ con nào cần chọn tinh dễ đẻ cho lần phối đầu.

Học thêm ở đâu

Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì và các trại giống bò của tỉnh là nơi xem được hậu bị chuẩn của từng nhóm giống. Hội chợ, cuộc thi bò giống do ngành nông nghiệp tỉnh tổ chức là dịp tốt để nghe giám khảo giải thích vì sao con này xếp trên con kia. Viện Chăn nuôi có tài liệu về tiêu chuẩn ngoại hình và khối lượng cho từng nhóm giống.