Chọn bò giống: cách xem ngoại hình, răng đoán tuổi và móng chân

Chọn bò giống tốt là xem theo thứ tự: tình trạng sức khoẻ, ngoại hình (thân dài, ngực sâu, lưng thẳng, mông rộng), răng để biết tuổi, móng và chân để biết bò đi đứng có bền không, rồi tới bầu vú, cơ quan sinh dục và tính tình. Một vòng xem kỹ mất chừng mười lăm phút, nhưng tránh được những con bò mua về nuôi cả năm vẫn không chửa, không lớn.

Bước một: nhìn từ xa trước khi lại gần

Người buôn bò lâu năm thường đứng cách đàn mười, hai mươi bước, nhìn vài phút rồi mới vào. Từ xa, bò chưa để ý tới người lạ nên còn đi đứng tự nhiên. Hãy nhìn:

• Con bò có đứng tách đàn, cúi đầu, lưng cong, tai cụp không. Bò khoẻ thường tò mò, tai vểnh, mắt theo dõi người.
• Bò nhai lại đều không. Bò nằm nghỉ mà miệng nhai lại là dấu hiệu dạ cỏ đang làm việc.
• Bò đi lại có khập khiễng, có bước ngắn một chân, có đi kiểu "đi trên đá nóng" không.
• Bụng có chướng một bên, thở có nhanh, có ho không.

Bước hai: ngoại hình, đọc từ ba phía

Nhìn ngang

Bò thịt tốt có thân dài, ngực sâu (đường bụng không quá cao so với chân), lưng và hông thẳng, không võng, không gù. Vai, lưng, mông nối liền thành một khối. Bò sữa tốt lại có thân hình nêm: phía sau cao rộng hơn phía trước, bụng to (chứa được nhiều thức ăn), bầu vú lớn và bám chắc.

Nhìn từ trước

Ngực rộng, hai chân trước thẳng, khoảng cách giữa hai chân đủ rộng. Ngực hẹp, chân chụm như chữ V thường đi kèm sức khoẻ kém, ăn ít.

Nhìn từ sau

Mông rộng, xương chậu rộng (quan trọng với bò cái vì liên quan đến khả năng đẻ), hai chân sau thẳng song song. Chân sau chụm khuỷu (kiểu "chân bò hình chữ X") hay doãng quá đều là lỗi, về lâu dài dễ hỏng móng.

Điểm thể trạng

Nhiều tài liệu dùng thang điểm thể trạng 1–5: 1 là rất gầy (thấy rõ từng xương sườn, xương sống), 5 là rất béo (mỡ phủ dày ở gốc đuôi, xương hông bị che). Bò cái giống tốt nhất ở khoảng 3 tới 3,5. Bò quá gầy có thể do đói hoặc do bệnh; bò quá béo dễ chậm sinh, đẻ khó. Người bán đôi khi vỗ béo bò cái trước khi bán cho đẹp mắt; điểm 4–5 ở bò cái giống là cái cớ để hỏi thêm.

Bước ba: xem răng đoán tuổi

Bò không có răng cửa hàm trên, chỉ có một lớp đệm sừng cứng. Hàm dưới có 8 răng cửa. Bê có răng sữa nhỏ, trắng, mảnh; khi lớn, răng sữa được thay dần bằng răng vĩnh viễn to, bản rộng, theo từng cặp từ giữa ra ngoài. Người Việt hay gọi theo số răng vĩnh viễn: bò "răng sữa", bò "hai răng", "bốn răng", "sáu răng", "tám răng" (đủ răng).

Giống Zebu và bò nuôi kham khổ thường thay răng muộn hơn giống châu Âu nuôi tốt vài tháng, nên coi đây là mốc ước. Sau khi đủ 8 răng, tuổi chỉ còn đoán qua độ mòn của mặt răng, sai số lớn hơn.

Cách xem răng an toàn

1. Nhờ chủ bò giữ đầu, hoặc buộc bò vào gióng chắc chắn.
2. Đứng cạnh đầu bò, không đứng thẳng trước mặt.
3. Một tay nắm mũi hoặc giữ hàm trên, tay kia lật môi dưới xuống. Không đút tay vào sâu trong miệng: răng hàm của bò rất sắc.

Bước bốn: móng và chân

Bò đi lại cả đời trên bốn chân; một con bò què ăn ít, chậm lớn, khó chửa. Hãy xem:

• Móng: hai móng cân đối, mặt móng nhẵn, không nứt dọc hay nứt ngang, không có vết loét ở kẽ móng. Móng quá dài, cong lên như mũi dép là dấu hiệu bò ít vận động hoặc nền chuồng mềm ướt lâu ngày.
• Khớp: khớp gối, khớp cổ chân không sưng, không có u cứng.
• Dáng đi: dắt bò đi thẳng trên nền cứng chừng hai chục bước. Bò khoẻ bước đều, chân sau đặt gần đúng chỗ chân trước vừa nhấc lên. Bò đau chân sẽ gật đầu theo nhịp bước hoặc cong lưng khi đi.

Bệnh móng và cách chăm móng được viết riêng trong danh mục phòng bệnh; khi đi mua, chỉ cần nhớ: nghi ngờ móng thì đừng mua.

Bước năm: những điểm riêng cho bò cái và bò đực

Bò cái

• Bầu vú mềm khi đã vắt hết, bốn núm đều nhau, không có núm cứng, không có vết sẹo. Bóp nhẹ thử từng núm ra sữa bình thường.
• Âm hộ không có dịch đục, mủ, mùi hôi.
• Hỏi lịch sử: đã đẻ mấy lứa, khoảng cách giữa các lứa, lứa gần nhất có đẻ dễ không, sát nhau không. Bò cái nhiều lần phối không đậu thì người ta hay bán; đây là lý do phải hỏi.

Bò đực giống

• Hai dịch hoàn cân đối, cùng cỡ, không sưng, không dính vào bìu.
• Bò hăng, khoẻ, nhưng không dữ quá mức.
• Ưu tiên bò đực đã qua bình tuyển giống của địa phương, có giấy chứng nhận.

Bước sáu: tính tình và giấy tờ

Bò hoảng loạn, đá, húc khi người lại gần sẽ làm khổ người nuôi suốt nhiều năm và làm cả đàn căng thẳng theo. Một con bò tốt mà tính xấu thường không đáng tiền ở hộ nhỏ. Về giấy tờ, hỏi giấy tiêm phòng (lở mồm long móng, tụ huyết trùng, viêm da nổi cục…), và nếu mua từ tỉnh khác thì phải có giấy kiểm dịch vận chuyển của cơ quan thú y.

Những mẹo của người bán mà người mua nên biết

• Cho bò ăn no, uống căng trước khi cân hoặc khi khách đến: bụng to trông như bò nặng ký. Muốn ước khối lượng chính xác, hãy xem vào sáng sớm trước bữa ăn.
• Bò đang động dục được giới thiệu là "bò hăng, sắp phối được": đúng là bò có động dục, nhưng không nói lên bò dễ đậu thai. Hỏi số lần đã phối mà không đậu.
• Bò cái "mới phối, chắc là chửa": không ai biết chắc nếu chưa khám thai. Có thể nhờ thú y hoặc dẫn tinh viên khám qua trực tràng, hoặc mua kèm điều kiện.

Bắt tay làm: bảng kiểm mang theo khi đi mua bò

1. Đứng xa xem dáng, ăn, nhai lại, đi đứng.
2. Nhìn ngang, nhìn trước, nhìn sau; chấm thể trạng 1–5.
3. Xem răng ghi tuổi ước.
4. Xem bốn móng, dắt đi hai chục bước trên nền cứng.
5. Bò cái: bầu vú, âm hộ, lịch sử đẻ. Bò đực: dịch hoàn, giấy bình tuyển.
6. Thử lại gần, xem tính tình.
7. Xin giấy tiêm phòng, giấy kiểm dịch nếu vận chuyển xa.
8. Về nhà nhốt riêng vài tuần, theo dõi rồi mới nhập đàn; mời thú y xã khám nếu có dấu hiệu lạ.

Muốn luyện mắt, hãy đi xem các hội thi bò giống của tỉnh hoặc nhờ một dẫn tinh viên, cán bộ thú y đi cùng một hai lần mua đầu tiên.