Đọc tuổi trâu qua răng và sừng: bảng thay răng và cách xem

Cách chắc nhất để ước tuổi trâu là xem răng cửa hàm dưới: trâu thay răng sữa bằng răng vĩnh viễn theo từng cặp, cặp đầu tiên khoảng 2,5–3 năm tuổi, đủ bốn cặp khoảng 5 năm tuổi trở lên; sau đó tuổi đoán qua độ mòn răng. Vòng ngấn trên sừng và dáng người chỉ là dấu hiệu bổ sung, sai số lớn. Biết tuổi giúp chọn trâu cày, trâu giống, trâu vỗ béo đúng và không bị bán hớ.

Bộ răng của trâu: cần biết gì

Trâu là loài nhai lại, không có răng cửa ở hàm trên mà chỉ có một tấm đệm sừng cứng. Hàm dưới có 8 răng cửa xếp thành hình vòng cung ở phía trước. Phía trong, cả hai hàm đều có răng hàm để nhai, nhưng khó xem và không dùng để đoán tuổi ở hộ nuôi.

Tám răng cửa được gọi theo cặp, tính từ giữa ra hai bên: cặp giữa, cặp áp giữa, cặp áp góc, cặp góc. Nghé sinh ra đã có hoặc sớm mọc răng sữa. Răng sữa nhỏ, trắng, mảnh, có cổ răng thắt lại rõ, xếp thưa. Răng vĩnh viễn to gấp mấy lần, bản rộng như cái xẻng, màu ngà, chắc.

Bảng thay răng ước tuổi trâu

So với bò, trâu thay răng muộn hơn, thường chậm khoảng nửa năm tới một năm ở mỗi mốc. Trâu nuôi kham khổ, thiếu ăn kéo dài có thể thay răng muộn hơn nữa; trâu được ăn tốt từ nhỏ thay sớm hơn một chút. Vì vậy bảng chỉ là mốc ước, nên kết hợp với các dấu hiệu khác.

Nhận ra răng "đang thay"

Giữa hai mốc thường có lúc răng vĩnh viễn mới nhú lên nhưng chưa ngang hàng với các răng khác, hoặc răng sữa đã lung lay mà chưa rụng. Răng mới nhú cho biết trâu vừa qua mốc đó vài tháng. Người buôn trâu lâu năm nhìn độ cao của răng mới để đoán tuổi sát hơn, kiểu "trâu vừa lên bốn" hay "trâu bốn răng đã lâu".

Sau khi đủ răng: đọc độ mòn

Khi đã đủ tám răng vĩnh viễn, tuổi trâu chỉ còn đoán qua độ mòn. Thứ tự mòn thường đi từ cặp giữa ra cặp góc. Một vài dấu hiệu chung:

• Trâu trưởng thành trẻ: răng dài, mặt nhai còn sắc cạnh, các răng khít nhau.
• Trâu trung niên: mặt nhai mòn phẳng rõ ở cặp giữa, mòn dần sang các cặp bên.
• Trâu già: răng ngắn, mòn gần tới chân, lộ cổ răng; giữa các răng có khe hở; răng có thể lung lay, gãy, mất.

Độ mòn phụ thuộc rất nhiều vào thức ăn: trâu ăn cỏ lẫn đất cát, cỏ cứng vùng đồi khô mòn răng nhanh hơn trâu ăn cỏ mềm ven sông. Vì thế ở giai đoạn này, sai số có thể tới vài năm.

Vì sao răng mòn lại quan trọng

Trâu già răng mòn, khe hở rộng thì nhai kém, ăn chậm, tiêu hoá kém, khó giữ thể trạng, nhất là khi thức ăn thô cứng. Trâu như vậy vỗ béo lâu lên, làm việc nặng nhanh kiệt sức. Mua trâu để vỗ béo hay làm giống, răng là thứ phải xem trước.

Sừng trâu có đoán tuổi được không

Trâu đầm lầy có sừng dài, cong hình lưỡi liềm, mọc suốt đời. Trên mặt sừng, đặc biệt là phần gốc, thường có những ngấn vòng. Ở bò, nhiều tài liệu ghi nhận ngấn vòng sừng liên quan tới các giai đoạn dinh dưỡng kém hoặc các lần mang thai, và người ta dùng số ngấn để ước tuổi bò cái một cách thô.

Với trâu, kinh nghiệm dân gian cũng đếm ngấn sừng, nhưng đây là phép ước rất kém tin cậy:

• Ngấn có thể hình thành vì nhiều lý do: mùa đói, ốm, chửa đẻ, thay đổi thức ăn. Không phải mỗi ngấn là một năm.
• Trâu đực không chửa đẻ, ngấn ít rõ.
• Phần sừng gần ngọn bị mòn, trầy theo năm tháng, các ngấn cũ mất dần.
• Người bán có thể đánh bóng, gọt sừng cho đẹp, làm mất dấu ngấn.

Chiều dài và độ dày của sừng tăng theo tuổi, nên trâu sừng ngắn mảnh thường còn trẻ, trâu sừng dài, gốc to, nhiều vết trầy thường đã nhiều tuổi. Nhưng sừng cũng khác nhau rất nhiều giữa các con, các dòng. Hãy coi sừng là dấu hiệu tham khảo để kiểm tra lại kết quả xem răng, không dùng thay răng.

Các dấu hiệu khác trên cơ thể

Những dấu hiệu này cũng có thể do bệnh, thiếu ăn hay làm việc quá sức chứ không chỉ do tuổi. Một con trâu năm năm tuổi bị bỏ đói cả mùa rét có thể trông già hơn một con tám tuổi được chăm tốt.

Biết tuổi để làm gì

• Trâu giống cái: tốt nhất từ khoảng lúc bắt đầu sinh sản tới trung niên, khi đã đẻ một vài lứa và răng còn tốt.
• Trâu đực giống: thường dùng từ khoảng 3 năm tuổi trở lên, khi đã đủ tầm vóc và thành thục.
• Trâu cày: tập từ khoảng 2,5–3 năm; trâu đủ răng, răng chưa mòn nhiều là trâu cày sung sức.
• Trâu vỗ béo: trâu tơ tăng trọng nhanh, thịt mềm; trâu già răng mòn ăn kém, lâu lên cân.

Bắt tay làm: cách xem răng trâu an toàn

1. Nhờ chủ trâu giữ dây mũi, hoặc buộc trâu vào cọc chắc, đầu được giữ thấp vừa phải.
2. Đứng ở bên cạnh đầu trâu, không đứng thẳng trước mặt, tránh tầm của sừng.
3. Một tay giữ mũi hoặc dây mũi, tay kia dùng ngón cái lật môi dưới xuống để lộ hàng răng cửa.
4. Đếm số răng vĩnh viễn (to, bản rộng) và răng sữa (nhỏ, mảnh); xem độ mòn, khe hở.
5. Không đưa tay vào sâu trong miệng, vì răng hàm sắc và trâu có thể ngậm mạnh.
6. Ghi lại tuổi ước vào sổ, kèm ngày xem, để những lần sau đối chiếu.

Muốn quen mắt, hãy nhờ cán bộ thú y hoặc một người buôn trâu lâu năm chỉ cho trên năm, mười con trâu khác tuổi. Giáo trình chăn nuôi trâu bò của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có hình minh hoạ răng trâu bò theo tuổi, rất đáng xem trước khi đi chợ trâu.