Bê bò thịt theo mẹ thường được cai sữa lúc khoảng 5–6 tháng tuổi; bê bò sữa nuôi bằng xô hoặc bình thường cai sớm hơn, khoảng 2–3 tháng, khi đã ăn được đều đặn thức ăn tập ăn và cỏ. Mốc cai sữa không tính bằng tuổi mà tính bằng việc dạ cỏ của bê đã đủ phát triển để sống bằng cỏ và thức ăn khô hay chưa. Muốn dạ cỏ phát triển sớm, bê cần được làm quen với nước sạch, cỏ khô ngon và thức ăn tập ăn ngay từ tuần đầu.
Bài này đi tiếp từ chỗ bài sữa đầu dừng lại: từ ngày thứ hai tới hôm bê rời sữa.
Bê là "con vật dạ dày đơn" lúc mới sinh
Bò trưởng thành có bốn túi dạ dày, trong đó dạ cỏ là cái thùng lên men khổng lồ. Bê mới đẻ thì khác: dạ cỏ còn nhỏ, chưa có hệ vi sinh vật. Sữa bê bú đi theo một rãnh (rãnh thực quản) chảy thẳng xuống dạ múi khế để tiêu hoá như ở con vật dạ dày đơn. Dạ cỏ chỉ lớn lên và hoạt động khi bê bắt đầu ăn thức ăn khô:
- Thức ăn hạt, thức ăn tập ăn lên men trong dạ cỏ sinh ra các axit béo kích thích các gai thịt (nhú) trên thành dạ cỏ phát triển.
- Cỏ khô giúp dạ cỏ giãn to, khoẻ cơ.
- Nước uống cần cho vi sinh vật dạ cỏ sống; nước đi vào dạ cỏ chứ không theo rãnh thực quản như sữa.
Hiểu chỗ này là hiểu vì sao "cứ cho bú sữa thật nhiều là bê tốt" lại không đúng: bê chỉ bú sữa mà không ăn gì khác thì đến lúc cai sẽ hụt hẫng, sụt cân.
Hai kiểu nuôi bê phổ biến ở Việt Nam
| Khía cạnh | Bê bò thịt theo mẹ | Bê bò sữa nuôi tách mẹ |
|---|---|---|
| Nguồn sữa | Bú mẹ tự do | Sữa nguyên hoặc sữa thay thế, cho ăn bằng xô/bình theo cữ |
| Tuổi cai thường gặp | Khoảng 5–6 tháng | Khoảng 2–3 tháng |
| Thức ăn bổ sung | Cỏ theo mẹ; nên có máng tập ăn riêng cho bê | Thức ăn tập ăn, cỏ khô, nước từ tuần đầu |
| Khó khăn chính | Mẹ gầy vì nuôi con lâu, chậm động dục lại | Tiêu chảy, viêm phổi do vệ sinh xô và chuồng |
Bê bò thịt theo mẹ: việc của từng giai đoạn
Tháng thứ nhất
Bê bú mẹ, ở gần mẹ trong chuồng hoặc bãi gần nhà. Chuồng bê phải khô, có chỗ nằm lót rơm, che gió mùa rét. Từ tuần thứ hai, để sẵn một nắm cỏ non, cỏ khô thơm trong máng thấp vừa tầm bê; bê sẽ bắt chước mẹ nhấm nháp dần.
Tháng thứ hai đến thứ tư
Bê bắt đầu ăn cỏ thật sự. Nên làm một máng tập ăn riêng cho bê, rào bằng chấn song mà bê chui lọt nhưng mẹ không vào được, bỏ thức ăn tinh hoặc cỏ ngon vào đó. Cách này giúp bê lớn nhanh hơn và đỡ hút kiệt sức mẹ. Bê đi theo mẹ ra bãi được, nhưng tránh để bê đi quá xa trong nắng gắt.
Tháng thứ năm, sáu: chuẩn bị cai
Bê khoẻ lúc này đã ăn cỏ khá nhiều, sữa mẹ chỉ còn là phần phụ. Nếu bò mẹ gầy, sắp phối lứa sau hoặc đã chửa lại, cai sữa đúng lúc giúp mẹ lấy lại sức.
Bê bò sữa nuôi tách mẹ: lịch tham khảo
- Ngày 1–3: sữa đầu rồi sữa chuyển tiếp của chính mẹ, chia hai cữ trở lên mỗi ngày.
- Từ ngày 3–4: chuyển sang sữa nguyên hoặc sữa thay thế pha đúng hướng dẫn trên bao. Cho ăn đúng giờ, cùng nhiệt độ, cùng lượng mỗi cữ — bê rất nhạy với thay đổi.
- Từ tuần đầu: có nước sạch luôn sẵn, một nắm thức ăn tập ăn dạng viên hoặc mảnh để bê làm quen. Thay mới mỗi ngày, không để ôi.
- Tuần thứ 2–3: cho thêm cỏ khô ngon, mềm.
- Tháng thứ 2: lượng thức ăn tập ăn tăng dần theo sức ăn; giữ ổn định lượng sữa, không tăng thêm.
- Cai sữa: khi bê ăn được đều khoảng gần 1 kg thức ăn tập ăn mỗi ngày trong vài ngày liền (mức hay được nêu trong tài liệu nuôi bê sữa), giảm dần sữa trong 1–2 tuần rồi ngừng.
Lượng sữa cụ thể mỗi ngày phụ thuộc cân nặng bê và loại sữa; hướng dẫn trên bao sữa thay thế và cán bộ kỹ thuật trại là nguồn đáng tin hơn một con số chung.
Vệ sinh xô và bình
Xô, bình, núm bẩn là nguồn tiêu chảy số một ở bê bò sữa. Rửa ngay sau mỗi cữ bằng nước sạch rồi nước nóng, úp ngược cho ráo. Mỗi con một xô riêng nếu được. Mấy tuần đầu nên nuôi bê ở ô riêng hoặc cũi riêng để tránh bê mút tai, mút rốn nhau sau cữ sữa và lây bệnh cho nhau.
Hai bệnh hay gặp nhất: tiêu chảy và viêm phổi
Bệnh của bê được nói kỹ ở danh mục Phòng bệnh. Ở đây chỉ là dấu hiệu để biết khi nào phải hành động:
| Bệnh | Dấu hiệu sớm | Việc chủ nuôi làm | Gọi thú y khi |
|---|---|---|---|
| Tiêu chảy | Phân loãng, nhão, dính đuôi; bê bú kém | Giữ ấm, giữ khô; cho uống nước điện giải theo hướng dẫn thú y hoặc trên bao bì; không cắt sữa đột ngột trừ khi thú y dặn | Bê bỏ bú, mắt trũng, mũi khô, da véo lên chậm xẹp, nằm không dậy, phân có máu |
| Viêm phổi | Ho, chảy mũi, thở nhanh, tai cụp, ăn kém | Chuồng thoáng nhưng không gió lùa, khô ráo, không để bê nằm nền ướt | Bê sốt, thở hóp bụng, bỏ ăn — gọi ngay, viêm phổi bê tiến triển nhanh |
Không tự dùng kháng sinh theo kinh nghiệm hàng xóm. Dùng sai thuốc, sai lúc vừa không khỏi vừa làm vi khuẩn nhờn thuốc trong cả trại.
Theo dõi bê lớn bằng thước dây
Không có cân vẫn theo dõi được: dùng thước dây đo vòng ngực ngay sau chân trước mỗi tháng một lần, cùng giờ, ghi vào sổ. Số tuyệt đối có thể sai lệch, nhưng xu hướng tăng đều hay chững lại thì nhìn rất rõ. Bê đứng cân hai tháng liền là lúc xem lại thức ăn, giun sán và chuồng nuôi.
Lịch tẩy giun cho bê và các việc như khử sừng, thiến (nếu cần) nên làm theo hướng dẫn và do cán bộ thú y thực hiện; các thao tác này đau và có rủi ro chảy máu, nhiễm trùng nếu làm sai.
Cai sữa ít căng thẳng và sai lầm hay gặp
Bê tách mẹ đột ngột thường kêu rống mấy ngày, bỏ ăn, sụt cân, dễ ốm. Vài cách giảm căng thẳng:
- Cai dần: trước khi cai hẳn, tách bê khỏi mẹ ban ngày, cho về bú buổi tối vài ngày; hoặc giảm dần số cữ.
- Cai cách hàng rào: để bê và mẹ ở hai ô sát nhau, nhìn thấy, ngửi thấy nhau qua rào nhưng không bú được. Nhiều nghiên cứu cho thấy bê cai kiểu này ít kêu và ăn lại sớm hơn.
- Không dồn nhiều việc vào một lúc: tránh cai sữa cùng ngày với chuyển chuồng, tiêm phòng, vận chuyển.
- Chọn thời tiết: tránh cai giữa đợt rét đậm miền Bắc hoặc đợt nắng nóng gay gắt.
Sai lầm hay gặp
- Chỉ cho bê bú, không cho uống nước vì nghĩ "sữa là đủ nước".
- Để bê bú cạn mẹ đến 8–9 tháng: mẹ gầy rộc, lỡ lứa sau.
- Đổi loại sữa, đổi giờ cho ăn liên tục ở bê bò sữa.
- Nhốt bê trong chuồng kín, ẩm, nồng mùi phân — viêm phổi gần như chắc chắn.
Bắt tay làm và học thêm
- Làm một máng tập ăn riêng có chấn song cho bê theo mẹ, đặt chỗ khô, có mái.
- Bê bò sữa: dán lịch cho ăn ở cửa chuồng — giờ, lượng, loại sữa — để ai cho ăn cũng làm giống nhau.
- Đo vòng ngực bê mỗi tháng, ghi sổ; ghi luôn ngày tẩy giun, tiêm phòng do thú y làm.
Học thêm ở đâu
Các trại bò sữa mẫu và chương trình hỗ trợ hộ nuôi của các công ty sữa có quy trình nuôi bê bài bản, thường cho người nuôi đến tham quan. Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì có tài liệu về nuôi bê lai. Lớp khuyến nông ở xã thường có buổi riêng về phòng tiêu chảy và viêm phổi bê.
Câu hỏi thường gặp
Bê mấy tháng thì cai sữa?
Bê bò thịt theo mẹ thường cai lúc khoảng 5–6 tháng tuổi. Bê bò sữa nuôi tách mẹ có thể cai sớm hơn, khoảng 2–3 tháng, khi đã ăn đều thức ăn tập ăn và cỏ khô. Mốc quan trọng là sức ăn thức ăn khô chứ không chỉ là tuổi.
Bê con mấy ngày thì cho ăn cỏ?
Có thể để cỏ khô mềm, cỏ non và thức ăn tập ăn cho bê làm quen từ tuần đầu đến tuần thứ hai. Bê sẽ nhấm dần; việc này giúp dạ cỏ phát triển sớm.
Bê con có cần uống nước không?
Có. Nước uống đi vào dạ cỏ, nuôi vi sinh vật và giúp bê ăn thức ăn khô nhiều hơn. Sữa không thay được nước vì sữa đi thẳng xuống dạ múi khế. Nên để nước sạch sẵn từ tuần đầu.
Bê bị tiêu chảy có nên ngừng cho bú không?
Thường không nên cắt sữa đột ngột vì bê cần năng lượng; cần bù nước và điện giải theo hướng dẫn. Bê bỏ bú, mắt trũng, nằm không dậy hoặc phân có máu thì phải gọi thú y ngay.
Làm sao cai sữa bê mà bê không kêu nhiều?
Cai dần trong vài ngày, hoặc nhốt bê và mẹ ở hai ô sát nhau, thấy nhau qua hàng rào mà không bú được. Tránh cai cùng lúc với chuyển chuồng, tiêm phòng hay đợt rét đậm.
