Con non mồ côi (mẹ chết, mẹ mất sữa, mẹ bỏ con, hoặc đẻ ba mà mẹ chỉ nuôi được hai) vẫn nuôi sống được nếu làm đúng ba việc theo thứ tự: cho bú sữa đầu ngay trong mấy giờ đầu, rồi tìm mẹ nuôi nếu có thể, không được thì nuôi bằng sữa thay thế đúng loại cho đúng loài, pha đúng hướng dẫn, cho ăn ấm, nhiều cữ nhỏ và sạch. Sai lầm hay gặp nhất là cho uống nước cơm, sữa đặc có đường hoặc sữa bột của người — con non sống được vài ngày rồi tiêu chảy, suy kiệt.
Bê, nghé, dê con và cừu con giống nhau ở nguyên tắc, khác nhau ở cỡ dạ dày và nhu cầu sữa. Bài này đi qua cả bốn.
Bước một: sữa đầu, dù con non mồ côi từ phút đầu
Ở bê, nghé, dê con, cừu con, kháng thể gần như không đi qua nhau thai. Con non mồ côi mà không có sữa đầu là không có gì để chống bệnh. Nguồn sữa đầu theo thứ tự ưu tiên:
- Vắt từ chính mẹ nếu mẹ còn sống nhưng không cho bú (bò tơ đau vú, dê mẹ yếu).
- Vắt từ con cái khác cùng loài vừa đẻ trong trại hoặc hàng xóm, vào ngày đầu sau đẻ.
- Sữa đầu đã trữ đông của trại, rã đông trong nước ấm.
- Sản phẩm thay thế sữa đầu bán ở cửa hàng thú y, dùng theo hướng dẫn trên bao.
Sữa đầu bò có thể dùng cho dê con, cừu con khi không có sữa đầu dê, cừu — nhiều trại dê vẫn làm vậy. Nhưng nên lấy từ đàn bò khoẻ, rõ nguồn, vì sữa đầu cũng có thể mang mầm bệnh từ con cho.
Thời hạn: cho bú càng sớm càng tốt, lý tưởng trong 1–2 giờ đầu, chậm nhất trong vài giờ. Sau khoảng một ngày, ruột con non gần như không hấp thu kháng thể nữa.
Bước hai: ghép mẹ nuôi
Mẹ nuôi là cách tốt nhất: con non được bú tự nhiên, ấm, ít công. Ứng viên là con cái vừa mất con, hoặc con cái nhiều sữa đang nuôi một con. Khó khăn là con cái nhận con bằng mùi, nên phải đánh lừa mũi nó:
- Ghép ngay: làm càng sớm sau đẻ càng dễ, mẹ nuôi còn đang trong trạng thái "nhận con".
- Mượn mùi: xoa con non bằng nước ối, nhau hoặc sữa của mẹ nuôi. Người chăn cừu ở nhiều nước còn lột da con non vừa chết khoác lên con mồ côi vài ngày — mẹ nuôi ngửi thấy mùi con mình. Cách này phải do người có kinh nghiệm làm, và con non chết phải không chết vì bệnh truyền nhiễm.
- Giữ mẹ nuôi đứng yên trong gióng hoặc ô hẹp mấy cữ đầu, người đứng cạnh giám sát để mẹ nuôi không húc, đá con non.
- Ở chung một ô nhỏ vài ngày, theo dõi. Khi mẹ nuôi tự liếm, tự gọi con non lại bú là đã nhận.
Với trâu, ghép nghé cho trâu mẹ khác thường khó hơn bò; trâu mẹ nhận con rất "kén". Không ép được thì chuyển sang nuôi bình, đừng để nghé bị húc.
Bước ba: nuôi bằng sữa thay thế
Chọn loại sữa
| Con non | Nên dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bê | Sữa bò nguyên, hoặc sữa thay thế dành cho bê | Phổ biến nhất, dễ mua ở vùng bò sữa |
| Nghé | Sữa bò nguyên hoặc sữa thay thế cho bê | Sữa trâu mẹ nhiều béo hơn sữa bò; nghé vẫn lớn được bằng sữa bò nếu đủ lượng, nhưng theo dõi phân và cân nặng |
| Dê con | Sữa dê, sữa bò nguyên, hoặc sữa thay thế cho dê/cừu | Dạ dày nhỏ, cần nhiều cữ |
| Cừu con | Sữa thay thế dành cho cừu con, hoặc sữa dê | Sữa cừu mẹ giàu béo, đạm hơn sữa bò khá nhiều; nuôi bằng sữa bò loãng cừu con dễ còi |
Nguyên tắc: sữa thay thế phải đúng loài hoặc gần loài, pha đúng tỉ lệ ghi trên bao, không pha loãng để "tiết kiệm", không pha đặc để "cho nhanh lớn" — cả hai đều gây tiêu chảy.
Những thứ không dùng
- Sữa đặc có đường: quá nhiều đường, quá ít đạm và béo cho con non nhai lại, gây tiêu chảy.
- Sữa bột trẻ em: thành phần cho người, đắt mà không hợp.
- Nước cơm, nước cháo làm thức ăn chính: con non chưa tiêu hoá tinh bột tốt.
- Sữa ôi, sữa để qua đêm ngoài trời nóng.
Cho bú bao nhiêu cữ
Dạ múi khế của con non nhỏ, nên cho ít một nhưng nhiều lần, nhất là tuần đầu:
| Con non | Tuần đầu (tham khảo) | Sau 2–3 tuần |
|---|---|---|
| Bê, nghé | 2–3 cữ/ngày, chia đều | 2 cữ/ngày |
| Dê con, cừu con | 4–6 cữ/ngày, cữ nhỏ | 3–4 cữ, rồi giảm dần |
Lượng sữa mỗi ngày tính theo cân nặng con non và theo hướng dẫn trên bao sữa thay thế. Mẹo kiểm tra: sau cữ bú, bụng con non vừa tròn chứ không căng như trống; con non nằm ngủ yên, không kêu đói liên tục, phân mềm có khuôn.
Cách cho bú
- Sữa ấm khoảng bằng thân nhiệt — nhỏ lên cổ tay thấy ấm, không nóng.
- Con non đứng, đầu ngẩng tự nhiên như khi bú mẹ. Không bao giờ đổ sữa cho con non đang nằm ngửa — sữa vào phổi là viêm phổi hít, rất khó cứu.
- Cho đúng giờ, cùng nhiệt độ, cùng loại sữa mỗi ngày. Đổi sữa thì đổi dần trong vài ngày.
- Rửa bình, núm, xô sau mỗi cữ, úp cho ráo.
- Con non không chịu bú bình: thử núm mềm hơn, nhúng núm vào sữa cho dính mép, cho bú lúc con non đói. Con non yếu không bú được sau vài giờ — gọi thú y, không tự đặt ống thông nếu chưa được hướng dẫn.
Giữ ấm và chỗ ở
Con non mồ côi mất luôn "lò sưởi" là thân mẹ. Ô nuôi phải khô, lót rơm dày, kín gió mùa rét miền Bắc. Đèn sưởi hữu ích cho dê con, cừu con, nhưng treo chắc chắn, cao, xa rơm — cháy chuồng do đèn sưởi rơi là tai nạn có thật. Mùa nóng thì cần chỗ thoáng mát, có bóng râm.
Tập ăn và cai sữa sớm
Nuôi bằng sữa tốn tiền và công, nên mục tiêu là cho con non chuyển sang ăn khô sớm nhất có thể:
- Để nước sạch, cỏ khô mềm và thức ăn tập ăn từ tuần đầu.
- Dê con thích lá cây non treo ngang tầm miệng từ tuần thứ hai, thứ ba.
- Cai khi con non ăn khô đều và tăng cân ổn định; giảm số cữ trước, rồi giảm lượng.
Một rủi ro ít ai nói: con đực nuôi bình
Dê đực, cừu đực và bò đực mồ côi được bế bồng, nuôi bình thường coi người là đồng loại. Lúc nhỏ thì đáng yêu, nhưng khi trưởng thành, chúng có thể coi người là đối thủ và húc người rất nguy hiểm — người chăn cừu ở nhiều nước biết rõ hiện tượng này ở cừu đực nuôi bình. Cách giảm rủi ro: không chơi trò đẩy đầu, húc trán với con đực non; cho chúng sống cùng đàn sớm; con đực không giữ làm giống thì nên thiến (do thú y làm) hoặc bán thịt đúng tuổi.
Khi nào gọi thú y
- Con non không bú được sau vài giờ, người lạnh, miệng lạnh.
- Tiêu chảy kèm bỏ bú, mắt trũng, nằm không dậy.
- Ho, thở nhanh, thở hóp bụng sau một cữ bú — có thể sặc sữa vào phổi.
- Bụng chướng căng sau cữ bú, đau, kêu.
- Rốn sưng, nóng, chảy mủ; khớp chân sưng.
Bắt tay làm và học thêm
- Trại có dê, cừu cái đẻ: trữ sẵn vài túi sữa đầu đông lạnh, ghi ngày, để dành cho ca mồ côi.
- Mua sẵn một hai bình bú có núm cho dê cừu và một hộp sữa thay thế đúng loài trước mùa đẻ.
- Dán bảng giờ cho bú ở ô nuôi; người cho ăn đánh dấu mỗi cữ đã làm.
Học thêm ở đâu
Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây có kinh nghiệm nuôi dê con và tài liệu về chăm dê sơ sinh. Người nuôi bò sữa có thể hỏi cán bộ kỹ thuật của công ty thu mua sữa về sữa thay thế cho bê. Các trại cừu ở Ninh Thuận và hộ nuôi dê lâu năm ở vùng đồi là nơi học được mẹo ghép mẹ nuôi thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Bê con mồ côi uống sữa gì?
Trước tiên là sữa đầu trong vài giờ đầu, từ bò khác vừa đẻ hoặc sữa đầu trữ đông. Sau đó dùng sữa bò nguyên hoặc sữa thay thế dành cho bê, pha đúng hướng dẫn, cho bú ấm theo cữ đều đặn.
Dê con mất mẹ nuôi bằng sữa gì?
Sữa đầu trước, rồi sữa dê, sữa bò nguyên hoặc sữa thay thế dành cho dê cừu. Dê con dạ dày nhỏ nên tuần đầu cần nhiều cữ nhỏ trong ngày. Không dùng sữa đặc có đường hay nước cơm làm thức ăn chính.
Có cho bê, dê con uống sữa đặc có đường được không?
Không nên. Sữa đặc có đường chứa quá nhiều đường và quá ít đạm, béo so với nhu cầu con non nhai lại, dễ gây tiêu chảy và suy dinh dưỡng.
Làm sao để dê mẹ, bò mẹ nhận con nuôi?
Ghép càng sớm sau đẻ càng tốt, xoa con non bằng nước ối hoặc sữa của mẹ nuôi để mượn mùi, giữ mẹ nuôi đứng yên trong mấy cữ đầu và có người giám sát. Khi mẹ nuôi tự liếm và gọi con non là đã nhận.
Vì sao dê đực nuôi bình lớn lên hay húc người?
Con đực được người nuôi từ nhỏ thường coi người là đồng loại, khi trưởng thành có thể coi người là đối thủ. Không nên chơi trò húc đầu với con đực non và nên cho chúng sống với đàn sớm.
