Chăm dê con từ sơ sinh tới cai sữa: sữa đầu, giữ ấm, tập ăn

Chăm dê con từ sơ sinh tới cai sữa xoay quanh ba việc: cho bú sữa đầu thật sớm, giữ dê con khô và ấm, rồi tập ăn dần để khoảng 3–4 tháng tuổi tách mẹ được mà không sụt cân. Phần lớn dê con chết trong mấy tuần đầu là vì lạnh, đói hoặc chuồng ẩm, không phải vì bệnh hiếm. Bài này đưa lịch việc theo từng mốc tuổi và các dấu hiệu cần gọi thú y.

Chuẩn bị trước ngày đẻ

Khoảng một tuần trước ngày đẻ dự kiến (tính từ sổ phối, dê mang thai khoảng 145–155 ngày), chuyển dê mẹ sang ô đẻ:

• Ô sạch, khô, kín gió lùa ở tầm sàn, khe sàn hẹp để chân dê con không lọt.
• Vài bao tải sạch hoặc rơm khô để lót chỗ dê con nằm.
• Khăn sạch, cồn iốt sát trùng rốn, chỉ sạch, đèn pin, sổ ghi chép.
• Số điện thoại thú y xã ghi sẵn trên cột chuồng.

Phần đỡ đẻ và các ca đẻ khó thuộc chủ đề sinh sản; ở đây chỉ nhắc: dê rặn lâu mà không ra con, thai ra sai tư thế, hay ra một phần rồi dừng thì gọi thú y ngay.

Giờ đầu tiên: ba việc không được quên

1. Thông đường thở. Lau sạch nhớt ở mũi, miệng dê con bằng khăn sạch. Phần lớn dê mẹ tự liếm con; cứ để mẹ liếm, việc đó còn giúp mẹ nhận con.
2. Sát trùng rốn. Nhúng hoặc bôi cồn iốt vào cuống rốn. Rốn là cửa ngõ vi khuẩn vào cơ thể dê con những ngày đầu; rốn sưng, rỉ mủ sau vài ngày là phải báo thú y.
3. Cho bú sữa đầu. Dê con khoẻ thường tự đứng và tìm vú trong khoảng nửa giờ tới một giờ. Nếu sau một giờ chưa bú được, phải giúp: giữ dê mẹ, đưa núm vào miệng con, vắt nhẹ vài giọt cho con nếm.

Sữa đầu đặc, vàng, giàu kháng thể. Dê con sinh ra gần như chưa có kháng thể của riêng mình, và ruột của nó chỉ hấp thu tốt kháng thể trong sữa đầu ở những giờ đầu sau sinh, khả năng này giảm nhanh sau khoảng một ngày. Dê con không được bú sữa đầu sớm là dê con dễ chết nhất đàn.

Nên vắt và cấp đông một ít sữa đầu từ dê mẹ khoẻ, nhiều sữa để dành cho các ca mẹ mất sữa, mẹ chết hay con quá yếu. Rã đông bằng cách ngâm nước ấm, không đun sôi.

Tuần đầu: giữ ấm và kiểm tra bú

Dê con nhỏ, ít mỡ, mất nhiệt rất nhanh, nhất là khi lông còn ướt hoặc nằm trên sàn có gió lùa. Mùa đông miền Bắc là thời điểm nguy hiểm nhất.

• Che kín gió ở tầm sàn nơi dê con nằm, nhưng vẫn để chuồng thông thoáng phía trên.
• Lót ổ khô, thay ngay khi ướt.
• Sưởi khi rét đậm: treo bóng đèn sưởi ở độ cao an toàn, cố định chắc, tránh xa rơm và vật dễ cháy, có lưới bảo vệ. Cháy chuồng vì đèn sưởi là tai nạn có thật.
• Sờ miệng dê con: miệng ấm là ổn; miệng lạnh, dê con lả là dấu hiệu nguy hiểm, cần ủ ấm, giúp bú và báo thú y.
• Nhìn bụng sau bú: bụng căng vừa, dê con ngủ yên là đã no. Dê con kêu liên tục, bụng lép, cứ theo mẹ đòi bú là thiếu sữa.

Sinh đôi, sinh ba thì con yếu hay bị chị em chen mất vú. Theo dõi kỹ trong vài ngày đầu, giúp con yếu bú trước. Mẹ không đủ sữa cho cả đàn thì phải bú bổ sung bằng bình.

Lịch chăm theo mốc tuổi

Tập ăn sớm: chìa khoá của cai sữa nhẹ nhàng

Dạ cỏ của dê con lúc mới sinh còn nhỏ, chưa hoạt động như ở dê lớn; sữa đi thẳng xuống dạ múi khế. Dạ cỏ chỉ phát triển khi dê con bắt đầu ăn cỏ, lá và thức ăn khô. Dê con được tập ăn sớm thì tới lúc cai sữa dạ cỏ đã sẵn sàng, không sụt cân.

Ô tập ăn (nhiều nơi gọi là ô “ăn riêng” của dê con) là khoản đầu tư rẻ mà hiệu quả. Trong ô để cỏ non, lá non thái nhỏ, một ít cám hoặc thức ăn tinh dành cho dê con, và nước sạch. Thay thức ăn hằng ngày, dê con ăn ít và kén, thức ăn để lâu bị bỏ.

Cai sữa đúng cách

Thời điểm cai sữa phổ biến là khoảng 3–4 tháng tuổi, nhưng nhìn vào dê con quan trọng hơn nhìn lịch: dê con đã ăn cỏ lá và thức ăn tinh tốt, đạt khối lượng khá so với anh em cùng lứa, không ốm.

• Cai dần: vài ngày đầu tách mẹ ban ngày, đêm cho về; sau đó tách hẳn.
• Đưa mẹ đi, giữ con ở lại trong ô quen thuộc: dê con ít căng thẳng hơn khi không phải đổi chỗ.
• Không làm thêm việc gây stress trong cùng tuần cai sữa (vận chuyển, thiến, đổi thức ăn).
• Giảm thức ăn tinh của dê mẹ vài ngày để sữa tự cạn, theo dõi bầu vú không bị căng cứng.

Dấu hiệu cần gọi thú y

• Dê con không bú, nằm lả, miệng lạnh.
• Tiêu chảy, nhất là phân lỏng như nước, có máu, dê con mất nước (mắt trũng, da véo lên lâu xẹp).
• Ho, thở nhanh, thở bụng, chảy nước mũi.
• Rốn sưng, rỉ mủ; khớp chân sưng, dê con đi khập khiễng.
• Bụng chướng to bất thường.
• Nhiều dê con trong đàn cùng ốm, hoặc có con chết không rõ lý do.

Trong khi chờ thú y: tách dê con ốm sang chỗ ấm, khô; cho uống nước sạch nếu nó còn tự uống; ghi lại các dấu hiệu, thời gian bắt đầu, đã ăn gì. Không tự mua kháng sinh tiêm theo lời mách. Bệnh của dê con được viết kỹ hơn ở danh mục phòng bệnh.

Dê con mồ côi và dê mẹ không nhận con

Đôi khi dê mẹ chết, mất sữa hoặc không nhận con (hay gặp ở dê mẹ đẻ lứa đầu). Có thể thử ghép con cho một dê mẹ khác vừa đẻ, hoặc nuôi bằng bình với sữa đầu dự trữ rồi sữa thay thế. Phần nuôi bằng sữa thay thế được viết riêng ở danh mục sinh sản và con non. Điều cần nhớ ở đây: dê con nuôi bình cần bú nhiều bữa nhỏ, bình và núm rửa sạch sau mỗi lần, sữa ấm vừa phải.

Bắt tay làm: phiếu theo dõi một lứa dê con

Kẻ một bảng cho mỗi lứa với các cột: số tai mẹ, ngày đẻ, số con, giới tính, cân sơ sinh, đã bú sữa đầu chưa (giờ), cân 1 tháng, cân 3 tháng, ngày cai sữa, ghi chú ốm. Sau vài lứa, bảng này cho biết dê mẹ nào nuôi con khéo, dê đực nào cho con to, và tháng đẻ nào dê con chết nhiều nhất để lần sau chuẩn bị chuồng tốt hơn. Các lớp khuyến nông về chăn nuôi dê thường có mẫu sổ sẵn, xin một bản dùng cho đỡ công kẻ.