Dê cỏ và dê Bách Thảo: nhận biết các giống dê nội ở Việt Nam

Hai nhóm dê nội quen thuộc nhất ở Việt Nam là dê cỏ và dê Bách Thảo. Dê cỏ nhỏ con, chịu kham khổ, đẻ khoẻ, thịt thơm, hợp vùng núi; dê Bách Thảo to hơn, chân cao, có sữa, xưa nay được dùng làm con đực để lai nâng tầm vóc đàn dê cỏ. Hiểu rõ hai giống này giúp người nuôi biết mình đang có trong chuồng con gì, và nên lai tới đâu thì dừng.

Dê cỏ: giống dê của núi đồi

Dê cỏ (còn gọi là dê địa phương, dê ta) là nhóm dê nuôi lâu đời nhất ở Việt Nam, có mặt từ vùng núi phía Bắc tới miền Trung và Tây Nguyên. Gọi là “giống” cho tiện, thật ra đây là quần thể khá đa dạng: mỗi vùng một chút khác về màu lông, tầm vóc, do nhiều đời chọn lọc tự nhiên trong điều kiện ăn uống kham khổ.

Nhận diện dê cỏ

• Tầm vóc nhỏ, thân ngắn, chân thấp và chắc, đi núi đá rất vững.
• Lông ngắn, màu vàng nâu, nâu đen, đen hoặc loang; không có màu chuẩn.
• Cả đực và cái thường có sừng; tai nhỏ, dựng hoặc chĩa ngang, không cụp dài.
• Dê đực có râu cằm, mùi hôi mạnh vào mùa phối.

Thông số tham khảo

Theo các tài liệu kỹ thuật phổ biến, dê cỏ cái trưởng thành thường nặng khoảng 20–30 kg, dê đực khoảng 30–40 kg; dê con sơ sinh chừng 1,5–2 kg. Dê cái thành thục sớm, có thể phối lần đầu khi khoảng 7–8 tháng tuổi nếu được ăn đủ, và nổi tiếng hay đẻ sinh đôi. Lượng sữa ít, chỉ đủ nuôi con, nên dê cỏ là dê thịt thuần tuý.

Điểm mạnh, điểm yếu

Điểm mạnh lớn nhất của dê cỏ là sức chịu đựng: ăn được lá cây rừng, cỏ khô, chịu đói một thời gian, ít bệnh hơn dê nhập khi nuôi thả. Thịt dê cỏ chắc, thơm, là loại được quán nhà hàng chuộng nhất, thường được gọi theo vùng như “dê núi”. Điểm yếu là lớn chậm, khối lượng xuất bán nhỏ, nên tính theo cân thì một con dê cỏ mang lại ít tiền hơn một con dê lai cùng tuổi.

Dê Bách Thảo: dê lớn, chân cao, có sữa

Dê Bách Thảo là nhóm dê lớn hơn, hình thành ở Việt Nam từ lâu do lai giữa dê nhập (thường được nhắc là dê có nguồn gốc Ấn Độ và một số dê châu Âu) với dê địa phương. Cách giải thích phổ biến về cái tên là đàn dê này từng được nuôi ở khu Vườn Bách Thảo Hà Nội thời thuộc Pháp. Nguồn gốc cụ thể từng dòng dê nhập không được ghi chép đầy đủ, nên các tài liệu chỉ nói chung là “dê lai lâu đời, đã ổn định”. Về sau dê Bách Thảo được nuôi nhiều ở vùng khô hạn Nam Trung Bộ, đặc biệt là Ninh Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hoà), và tỏa đi khắp nước làm dê đực giống.

Nhận diện dê Bách Thảo

• Thân dài, chân cao, dáng thanh hơn dê cỏ hẳn.
• Lông thường đen tuyền hoặc đen có đốm trắng; dấu hiệu dễ nhận là hai vệt trắng chạy dọc hai bên mặt, từ gần mắt xuống mũi.
• Tai to, dài, cụp xuống; sống mũi hơi gồ.
• Có con có sừng, có con không; dê cái bầu vú khá phát triển, núm dài.

Thông số tham khảo

Dê Bách Thảo cái trưởng thành thường được ghi khoảng 40–45 kg, dê đực khoảng 70–80 kg; dê con sơ sinh chừng 2,5–3 kg. Dê cái cho sữa khoảng 1–1,5 lít mỗi ngày trong chu kỳ vắt sữa kéo dài vài tháng, cao hơn hẳn dê cỏ, nên Bách Thảo được coi là giống kiêm dụng thịt và sữa. Đó là các khoảng tham khảo; đàn Bách Thảo ngoài dân đã pha tạp nhiều, con thật trong chuồng có thể nhỏ hơn.

So sánh nhanh dê cỏ và dê Bách Thảo

Dê lai Bách Thảo: con dê của phần đông hộ nuôi

Nhiều thập niên nay, các chương trình khuyến nông dùng dê đực Bách Thảo phối với dê cỏ cái để nâng tầm vóc đàn dê. Con lai thế hệ đầu (F1) to hơn dê cỏ rõ rệt, vẫn giữ khá nhiều sức chịu đựng của mẹ. Ngày nay, trong rất nhiều chuồng dê ở trung du và đồng bằng, con “dê ta” thật ra đã là dê lai Bách Thảo vài đời.

Cái khó của dê lai là không ai ghi phả hệ. Lai thêm đời nữa với Bách Thảo thì tầm vóc tăng nhưng sức chịu đựng giảm; lai ngược với dê cỏ thì lại nhỏ đi. Người nuôi lâu năm thường chọn theo mắt: vùng núi đá giữ dê có máu cỏ nhiều, vùng bằng có cỏ trồng thì nghiêng về dê to.

Những tên gọi theo vùng

Ngoài chợ, người ta hay gọi dê theo nơi nuôi: dê núi Ninh Bình, dê núi vùng đá vôi Thanh Hoá, dê đồi trung du… Phần lớn đó là dê cỏ hoặc dê cỏ pha Bách Thảo được thả trên núi, chứ không phải giống riêng đã được công nhận. Thịt ngon chủ yếu nhờ cách nuôi: vận động nhiều, ăn lá cây đa dạng, xuất bán khi đủ tuổi. Một con dê cỏ nuôi nhốt cắt cỏ trong chuồng sẽ không cho thịt giống hệt dê thả núi, dù cùng giống.

Biết điều này để không mất tiền oan khi mua giống: không có loại “dê núi giống” nào mua về là tự cho thịt dê núi. Hãy hỏi người bán dê được nuôi kiểu gì, bố mẹ ra sao, chứ đừng mua vì cái tên.

Giữ dê nội thuần: vì sao vẫn đáng

Sự chạy theo dê to làm đàn dê cỏ thuần ở nhiều nơi thu hẹp. Các cơ quan nghiên cứu như Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây xem dê nội là nguồn gen cần giữ, vì những đặc tính mà dê nhập không có: chịu nóng ẩm, chịu ăn kém, kháng một số bệnh tốt hơn, đẻ sai. Với hộ nuôi, giữ một đàn dê cái nền khoẻ, rồi mới chọn dê đực để lai, là cách đi bền hơn so với mua dê ngoại về nuôi thẳng.

Mẹo của người nuôi lâu năm: chọn dê cái nền trong đàn dê nội, chọn dê đực ở giống to hơn. Con lai lấy thịt bán hết, không giữ con lai đời sau làm giống lung tung. Như vậy đàn cái vẫn khoẻ, còn dê thịt bán ra thì to hơn.

Bắt tay làm: chọn dê nội để nuôi

1. Xem tổng thể: dê đứng vững, mắt sáng, lông bóng, không ho, không chảy nước mũi, hậu môn sạch.
2. Xem răng: dê con chưa thay răng cửa, dê khoảng 1–1,5 năm tuổi thay đôi răng cửa đầu tiên. Dê cái làm giống tốt nhất trong khoảng mới thay 1–2 đôi răng.
3. Xem bầu vú: dê cái có hai núm đều, không cục cứng, không núm thừa sưng.
4. Xem chân, móng: chân thẳng, móng không dài cong, không mùi hôi ở kẽ móng.
5. Hỏi lý lịch: đã đẻ mấy lứa, mỗi lứa mấy con, đã tiêm phòng gì, có tẩy giun chưa. Người bán không trả lời được thì nên cẩn thận.
6. Với Bách Thảo: xem có hai vệt trắng ở mặt, tai cụp to, chân cao. Không có dấu hiệu nào thì nhiều khả năng đó là dê lai, cứ coi là dê lai mà trả giá.

Học thêm ở đâu

Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây có đàn dê nội và dê lai để tham quan, có bán dê giống kèm hướng dẫn. Vùng Nam Trung Bộ có nhiều hộ nuôi Bách Thảo lâu năm, đến xem đàn của họ để biết một con Bách Thảo đẹp trông thế nào. Trung tâm khuyến nông tỉnh thường có tờ rơi mô tả giống dê địa phương, đáng xin một bản để đối chiếu khi đi mua.