Chuồng cừu ở vùng nắng gió cần ba thứ: mái che đủ rộng cho cả đàn nằm bóng râm lúc trưa, nền cao khô thoát nước nhanh khi mưa dồn, và vách hoặc hàng cây chắn hướng gió mạnh. Mỗi cừu trưởng thành thường cần khoảng 0,8–1,2 m² dưới mái, cộng thêm sân quây để vận động. Bài này nói về các kiểu chuồng hay gặp ở vùng khô Nam Trung Bộ, cách bố trí và những lỗi khiến cừu ốm dù trời “khô ráo”.
Các kiểu chuồng cừu hay gặp
| Kiểu chuồng | Mô tả | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Bãi quây có mái che một phần | Rào cọc gỗ, cây gai hoặc lưới; một góc có mái lá, mái tôn | Rẻ, thoáng, cừu tự chọn chỗ nắng hay bóng | Mái nhỏ thì trưa hè cừu chen nhau; mùa mưa nền dễ lầy |
| Chuồng nền đất cao có mái | Nền đắp cao hơn xung quanh, mái che phần lớn diện tích, sân quây phía trước | Cân bằng chi phí và độ bền, hợp vùng khô | Phải thay lớp cát, dọn phân đều |
| Chuồng sàn | Sàn nan cách mặt đất như chuồng dê | Khô tuyệt đối, hợp vùng ẩm, vùng ngập | Tốn hơn; cừu nặng dễ kẹt móng nếu nan xấu |
| Chuồng nền bê tông có rãnh | Nền láng, dốc về rãnh, có lót | Dễ rửa, bền | Nóng, cứng, trơn nếu không có lót; dễ hại móng |
Ở vùng khô với đất cát thoát nước tốt, chuồng nền đất cao có mái kèm sân quây là kiểu được dùng nhiều nhất. Ở vùng ẩm hơn hoặc đất thịt dễ lầy, chuồng sàn đáng đồng tiền hơn.
Nắng: mái che phải đủ cho cả đàn cùng lúc
Cừu chịu nắng tốt hơn nhiều gia súc, nhưng trưa hè vùng Phan Rang vẫn đủ làm cừu sốc nhiệt, nhất là cừu chửa, cừu nhập to con, cừu lông len. Dấu hiệu cừu đang quá nóng: thở nhanh, thở há miệng, đứng dồn vào chỗ có bóng, bỏ ăn.
- Diện tích mái: tính sao cho tất cả cừu cùng nằm dưới bóng lúc trưa mà không phải chen. Bóng mái di chuyển theo mặt trời, nên mái phải rộng hơn diện tích nền tính toán.
- Độ cao mái: mái cao thông thoáng hơn, khí nóng bốc lên thoát đi. Mái tôn thấp sát đầu cừu hấp nhiệt xuống rất nóng.
- Vật liệu mái: mái lá, mái tranh mát nhưng nhanh hỏng; mái tôn bền nhưng nóng, nên có lớp cách nhiệt hoặc phủ thêm lưới che, lá phía trên.
- Cây bóng mát quanh chuồng: trồng hàng cây chịu hạn quanh sân quây, vừa làm bóng vừa chắn gió.
- Máng nước trong bóng râm: nước phơi nắng nóng lên, cừu uống ít đi.
Gió và cát: chắn đúng hướng
Vùng ven biển Nam Trung Bộ có những mùa gió mạnh, có nơi cát bay. Gió mạnh thổi thẳng vào chuồng làm cừu non mất nhiệt vào ban đêm, cát bám mắt cừu gây chảy nước mắt, viêm mắt.
- Quay mặt chuồng tránh hướng gió mạnh nhất trong năm ở địa phương; hỏi người già trong làng gió mùa thổi từ đâu.
- Làm vách kín hoặc rào dày ở phía đón gió, các phía còn lại để thoáng.
- Trồng hàng rào xanh chắn gió cách chuồng một khoảng; hàng cây thấp có tán dày chắn cát tốt hơn bức tường, vì gió đi qua bị giảm tốc chứ không cuộn xoáy.
- Ô cừu đẻ và cừu non đặt ở góc kín gió nhất.
Mưa dồn: nền phải cao và thoát nhanh
Vùng khô không phải không có mưa; mưa dồn vào mấy tháng cuối năm, có khi rất to. Chuồng làm cho mùa khô mà quên mùa mưa thì một trận mưa lớn đủ biến nền thành bãi lầy phân, cừu đứng ngâm móng, viêm móng, thối móng ngay sau đó.
- Chọn chỗ đất cao, không phải chỗ trũng nước chảy về.
- Đắp nền chuồng cao hơn mặt đất xung quanh, dốc nhẹ ra ngoài.
- Đào rãnh thoát nước quanh chuồng, dẫn nước ra xa.
- Thay hoặc bổ sung lớp cát khô ở chỗ cừu nằm sau mỗi đợt mưa lớn.
- Kiểm tra mái, buộc chắc trước mùa mưa bão; phương án cụ thể khi có bão lũ nên theo hướng dẫn của địa phương.
Bố trí bên trong chuồng
Chia ô
- Ô cừu cái và cừu non theo mẹ.
- Ô cừu đực giống, chỉ cho vào đàn cái theo kế hoạch phối.
- Ô cừu đẻ: nhỏ, kín gió, lót khô, đủ cho một mẹ một con nằm vài ngày đầu để mẹ con nhận nhau.
- Ô cừu non tập ăn: lối vào chỉ cừu non chui lọt.
- Ô cách ly ở cuối chuồng hoặc tách hẳn ra, cho cừu mới mua và cừu ốm.
Máng ăn, máng nước
Cừu ăn ở tư thế cúi thấp, nên máng ăn đặt thấp hơn máng của dê, có thanh chắn phía trên để cừu không nhảy vào giẫm lên thức ăn. Chiều dài máng đủ cho cả nhóm cùng ăn một lúc, nếu không cừu yếu bị đẩy ra ngoài. Máng nước đặt ở chỗ dễ rửa, có bóng mát, đủ nước suốt ngày.
Lối dồn và chỗ bắt cừu
Một hành lang hẹp có cửa ở cuối chuồng giúp dồn cừu để cân, kiểm tra móng, tẩy giun, tiêm phòng mà không phải đuổi bắt từng con giữa đàn. Cừu dồn theo nhau qua lối hẹp rất dễ, và ít bị thương, ít căng thẳng hơn hẳn đuổi bắt.
Diện tích tham khảo
| Đối tượng | Dưới mái che | Sân quây |
|---|---|---|
| Cừu cái trưởng thành | khoảng 0,8–1,2 m²/con | thêm khoảng 1,5–3 m²/con |
| Cừu cái kèm con | khoảng 1,2–1,5 m² | như trên |
| Cừu hậu bị, cừu thịt | khoảng 0,6–0,8 m²/con | thêm khoảng 1–2 m²/con |
| Cừu đực giống | khoảng 1,5–2 m²/con, ô riêng | có chỗ vận động |
Đây là các khoảng tham khảo cho cừu cỡ cừu Phan Rang và cừu lai. Cừu nhập to con cần rộng hơn. Ở vùng khô, sân quây rộng giúp chuồng khô và thoáng hơn, nhưng phải có đủ bóng râm.
Vệ sinh, phân và an ninh
- Dọn phân định kỳ: phân cừu viên khô dễ gom, ủ hoai bán cho ruộng nho, táo, rau. Để phân dồn lâu dưới mái, khi mưa xuống sẽ thành bùn và nguồn trứng giun sán.
- Chống chó hoang: cừu nhút nhát, bị chó vào chuồng ban đêm là cả đàn hoảng loạn, đè nhau ở góc, có con chết vì ngạt. Rào kín phía dưới, cửa chắc.
- Chống trộm: chuồng nhìn thấy được từ nhà, có đèn, có chó nhà quen đàn.
- Kê khai chăn nuôi với Uỷ ban nhân dân xã theo Luật Chăn nuôi 2018, hỏi cán bộ nông nghiệp về khoảng cách và xử lý chất thải trước khi xây.
Bắt tay làm: bảng kiểm chuồng cừu theo mùa
- Trước mùa nắng: mái có đủ che cả đàn lúc trưa không? Máng nước có nằm trong bóng râm? Cây bóng mát có cần trồng thêm?
- Trước mùa gió: vách phía đón gió có kín? Ô cừu non có góc kín gió?
- Trước mùa mưa: rãnh thoát nước có thông? Nền có chỗ trũng? Mái có chỗ dột? Đã có cát khô dự trữ để lót lại?
- Hằng tuần: dọn phân, rửa máng nước, kiểm tra rào chỗ cừu chui được.
Cách học nhanh nhất là đi xem chuồng của vài hộ nuôi cừu lâu năm ở vùng Phan Rang, nhất là sau một trận mưa lớn: chuồng nào khô, chuồng nào lầy, sẽ thấy ngay ai làm đúng. Trung tâm khuyến nông tỉnh có thể giới thiệu các mô hình chuồng cừu được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Một con cừu cần bao nhiêu mét vuông chuồng?
Cừu cái trưởng thành thường cần khoảng 0,8–1,2 m² dưới mái che, cộng thêm sân quây khoảng 1,5–3 m² để vận động. Cừu đực giống nên có ô riêng rộng hơn.
Chuồng cừu có cần làm sàn như chuồng dê không?
Ở vùng khô đất cát, chuồng nền đất cao có mái và rãnh thoát nước thường là đủ. Ở vùng ẩm, đất thịt dễ lầy hoặc hay ngập, nên làm chuồng sàn để tránh bệnh móng.
Làm sao chống nóng cho cừu mùa hè?
Làm mái che đủ rộng để cả đàn cùng nằm bóng râm lúc trưa, mái cao thoáng, trồng cây bóng mát quanh chuồng và đặt máng nước trong bóng râm. Không lùa cừu đi chăn giữa trưa nắng gắt.
Chuồng cừu nên quay hướng nào?
Nên quay mặt chuồng tránh hướng gió mạnh nhất trong năm ở địa phương và làm vách kín phía đón gió. Hỏi người nuôi lâu năm trong vùng về hướng gió mùa.
Vì sao cừu bị thối móng dù ở vùng khô?
Thường do sau mưa lớn nền chuồng lầy phân và nước, cừu đứng ngâm móng nhiều ngày. Đắp nền cao, làm rãnh thoát nước và thay lớp cát khô sau mưa giúp phòng tránh.
