Cừu sinh sản và chăm cừu non: phối giống, cừu chửa, ngày đẻ

Cừu cái có chu kỳ động dục khoảng 16–17 ngày, mang thai khoảng 145–150 ngày, và thường đẻ một con mỗi lứa. Khó nhất ở cừu là nhận biết động dục, vì cừu cái ít biểu hiện hơn dê, và giữ được cừu non sống qua tuần đầu. Bài này đi theo vòng sinh sản: chuẩn bị phối, theo dõi cừu chửa, ngày đẻ, mấy ngày đầu của cừu non và lúc cai sữa.

Chuẩn bị trước mùa phối

Chọn và nuôi cừu cái

Cừu cái nên được phối lần đầu khi đạt khoảng 2/3 khối lượng trưởng thành, thường vào khoảng 8–12 tháng tuổi với cừu Phan Rang, tuỳ thể trạng. Phối quá sớm, cừu mẹ còn nhỏ, đẻ khó và còi cả đời.

Bồi dưỡng trước phối

Trong chăn nuôi cừu có một kỹ thuật lâu đời: tăng dinh dưỡng cho cừu cái trong khoảng vài tuần trước khi phối, bằng cỏ tốt hơn, chuyển sang bãi chăn tốt, bổ sung thêm ít thức ăn tinh. Cừu cái đang lên cân khi phối thường động dục rõ hơn, đậu thai tốt hơn, và có thể tăng tỉ lệ sinh đôi. Ngược lại, phối cừu cái gầy rạc cuối mùa khô thường cho kết quả kém.

Cừu đực

Cừu đực giống cần được kiểm tra trước mùa phối: chân móng khoẻ (cừu đực què không nhảy được), hai tinh hoàn đều, không sưng, thể trạng tốt nhưng không béo phị. Không dùng cừu đực có họ hàng gần với đàn cái.

Nhận biết cừu cái động dục

Khác với dê kêu ầm ĩ, cừu cái động dục thường khá kín đáo: có thể chỉ thấy nó lảng vảng gần cừu đực, vẫy đuôi, âm hộ hơi sưng đỏ, và đứng yên cho con đực nhảy. Nếu không có cừu đực, người nuôi rất khó phát hiện. Mỗi kỳ động dục chỉ kéo dài khoảng một ngày tới một ngày rưỡi.

Hai mẹo được dùng nhiều trên thế giới:

• Đánh dấu bằng màu: bôi chất màu an toàn cho gia súc lên ngực cừu đực, hoặc đeo yếm có cục sáp màu. Cừu đực nhảy con nào, lưng con đó dính màu. Sáng ra đếm con có dấu, ghi sổ ngày phối. Sau khoảng 16–17 ngày, đổi màu khác: con nào dính màu mới là chưa đậu, phối lại.
• Hiệu ứng con đực: tách cừu đực ra xa đàn cái một thời gian (không nghe, không ngửi thấy), rồi đưa vào lại. Sự xuất hiện của cừu đực có thể kích thích nhiều cừu cái động dục gần như cùng lúc, giúp đàn đẻ tập trung, dễ quản lý.

Một cừu đực trưởng thành khoẻ có thể phối cho vài chục cừu cái trong mùa phối; cừu đực non nên được giao ít hơn.

Cừu chửa: nuôi thế nào cho đúng

Cảnh giác nhiễm độc thai

Cừu chửa cuối kỳ, nhất là con mang song thai mà thiếu ăn (cuối mùa khô, cỏ kém), có thể mắc chứng nhiễm độc thai (pregnancy toxaemia) do cơ thể thiếu năng lượng nghiêm trọng. Dấu hiệu: tách đàn, chậm chạp, đứng ngây, đi loạng choạng, có con như bị mù, nghiến răng, rồi nằm không dậy. Đây là ca cần gọi thú y ngay; để muộn tỉ lệ chết rất cao. Phòng tốt nhất là không để cừu chửa cuối kỳ đói, nhất là trong mùa khô.

Ngày đẻ

Dấu hiệu sắp đẻ

• Bầu vú căng to, núm căng.
• Âm hộ sưng, mềm, có thể có dịch nhầy.
• Hai bên gốc đuôi lõm xuống.
• Cừu tách đàn, đứng nằm không yên, cào đất, ngửi đất.

Đẻ bình thường

Ở ca bình thường, túi nước xuất hiện trước, sau đó hai chân trước và mõm cừu non ra cùng lúc như tư thế “lặn”. Phần lớn cừu tự đẻ được. Người nuôi chỉ cần quan sát từ xa, không làm cừu mẹ hoảng.

Khi nào phải gọi thú y

• Cừu rặn mạnh khoảng nửa giờ tới một giờ mà không thấy tiến triển.
• Chỉ thấy một chân, hoặc thấy đuôi, mông, hoặc đầu mà không có chân.
• Túi nước vỡ lâu mà không ra con.
• Cừu mẹ kiệt sức, nằm không rặn nữa.
• Sau đẻ, nhau không ra sau nhiều giờ, hoặc chảy máu nhiều.

Đừng cố kéo khi không biết tư thế thai, có thể làm rách đường sinh và chết cả mẹ lẫn con. Chuẩn bị sẵn số điện thoại thú y xã và đèn pin trước mùa đẻ.

Ba ngày đầu của cừu non

Ô mẹ con

Cừu mẹ nhận con chủ yếu qua mùi trong những giờ đầu sau sinh. Nếu cừu non bị lạc giữa đàn đông ngay sau khi đẻ, cừu mẹ có thể không nhận lại. Vì vậy nên cho mẹ con ở riêng trong một ô nhỏ khoảng một tới ba ngày, đến khi mẹ con quấn nhau và cừu non bú vững.

Bú sữa đầu

Cừu non cần bú sữa đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng trong giờ đầu. Sữa đầu mang kháng thể và năng lượng mà cừu non sơ sinh không có. Nếu sau một giờ cừu non chưa tự bú, giữ cừu mẹ và giúp cừu non tìm núm. Nên trữ đông sẵn một ít sữa đầu từ cừu mẹ khoẻ cho các ca cần.

Rốn, giữ ấm và theo dõi

• Sát trùng cuống rốn bằng cồn iốt ngay sau sinh.
• Giữ cừu non khô, tránh gió lùa ban đêm; cừu non ướt trong gió lạnh mất nhiệt rất nhanh, kể cả ở vùng nóng.
• Sờ miệng: ấm là ổn, lạnh là nguy hiểm.
• Nhìn bụng sau bú: căng vừa, cừu non ngủ yên.

Cừu mẹ bỏ con, cừu non mồ côi

Gặp ca cừu mẹ không nhận con (hay gặp ở cừu đẻ lứa đầu) có thể thử giữ cừu mẹ cho con bú nhiều lần trong ô nhỏ. Cừu non mồ côi có thể ghép cho một cừu mẹ vừa mất con, hoặc nuôi bằng bình. Kỹ thuật nuôi bằng sữa thay thế có ở danh mục sinh sản và con non.

Từ tuần thứ hai tới cai sữa

1. Khoảng 1–2 tuần: cừu non bắt đầu gặm thử cỏ cùng mẹ; để cỏ non, cỏ khô ngon trong ô tập ăn riêng có lối chỉ cừu non chui lọt.
2. Khoảng 3–6 tuần: thêm một ít thức ăn tinh tập ăn; nước sạch luôn có trong ô. Đánh số tai, cân ghi sổ.
3. Khoảng 1–2 tháng: tẩy giun, tiêm phòng theo lịch hướng dẫn của thú y địa phương.
4. Khoảng 2–3 tháng: tách riêng cừu đực non khỏi đàn cái nếu không thiến, tránh phối sớm.
5. Khoảng 3–4 tháng: cai sữa khi cừu non đã ăn tốt cỏ và tinh. Đưa mẹ đi, giữ con ở lại trong khu quen thuộc để giảm căng thẳng.

Cừu non hay chết ở vùng khô vì hai lý do ít người nghĩ tới: thiếu nước khi trời nóng, và bị bỏ lại khi đàn đi chăn xa, cừu non không theo kịp. Những tuần đầu, cừu mẹ đang nuôi con nhỏ nên được chăn gần hoặc giữ lại chuồng.

Bắt tay làm: sổ sinh sản đàn cừu

Với mỗi cừu cái, ghi một dòng cho mỗi lứa:

• Số tai, ngày phối (theo màu đánh dấu), tên cừu đực.
• Ngày đẻ dự kiến (cộng khoảng 147 ngày) và ngày đẻ thật.
• Số con, giới tính, cân sơ sinh, có cần giúp đẻ không.
• Cân lúc cai sữa, số con sống tới cai sữa.

Sau hai ba năm, cuốn sổ chỉ ra cừu cái nào đẻ đều, nuôi con tốt để giữ con gái nó làm giống, và con nào nên loại. Muốn học thêm, đến các trại cừu ở vùng Phan Rang trong mùa đẻ, hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh về lớp tập huấn chăm sóc cừu sinh sản.