Dê đực giống: cách chọn, nuôi dưỡng, cho phối và tránh đồng huyết

Dê đực giống là “nửa đàn”: một con đực phối cho cả chục, vài chục dê cái, nên nó ảnh hưởng tới chất lượng đàn con nhiều hơn bất kỳ dê cái nào. Chọn dê đực từ mẹ đẻ sai, con khoẻ, lớn nhanh; nuôi riêng một ô, không để quá béo; dùng mỗi con khoảng một hai năm trong một đàn rồi đổi để tránh đồng huyết. Bài này nói chuyện chọn, nuôi, cho phối và những rủi ro riêng với con đực.

Vì sao con đực quan trọng hơn bạn nghĩ

Mỗi dê cái một năm cho chừng 2–3 con. Một dê đực trong cùng năm đó là bố của mọi dê con trong đàn. Chọn đực tốt, chỉ sau một lứa đã thấy dê con to, đều; chọn đực tồi hoặc đực họ hàng gần với đàn cái, cả lứa nhỏ, yếu, nhiều con dị tật. Đó là lý do người nuôi lâu năm sẵn lòng bỏ nhiều tiền cho một con đực tốt hơn là mua thêm vài con cái.

Chọn dê đực giống

Chọn từ gốc

• Mẹ tốt: đẻ đều, hay sinh đôi, nuôi con khéo, nhiều sữa. Hỏi xem mẹ đã đẻ mấy lứa, mỗi lứa mấy con.
• Bố rõ ràng: biết giống, biết nguồn, không phải anh em ruột với đàn cái nhà mình.
• Bản thân con đực: lớn nhanh hơn anh em cùng lứa, khoẻ, không từng ốm nặng.

Xem ngoại hình

Với giống dê thịt như Boer, xem thêm độ dày cơ đùi, mông; với dê sữa, chọn con của mẹ nhiều sữa và bầu vú đẹp, vì con đực không cho sữa nhưng truyền khả năng làm sữa cho con gái.

Tuổi phối và tỉ lệ đực – cái

Dê đực thành thục rất sớm, có thể đã nhảy được dê cái từ vài tháng tuổi. Chính vì vậy dê đực non phải được tách khỏi dê cái từ khi cai sữa, nếu không sẽ phối lung tung với mẹ, chị em. Các khoảng tham khảo hay gặp:

• Bắt đầu cho phối khi khoảng 8–10 tháng tuổi trở lên và đã đủ to, lúc đầu cho phối ít.
• Tuổi sử dụng chính thường từ khoảng 1 tới 5–6 năm tuổi, sau đó sức phối giảm.
• Tỉ lệ khi phối trực tiếp: một dê đực trưởng thành thường đảm nhận khoảng 25–30 dê cái; dê đực non nên phối ít hơn.
• Nhịp phối: không vắt kiệt sức con đực trong một mùa; con trẻ cần ngày nghỉ.

Cho phối: tự do hay có kiểm soát

Thả chung đực với cái cả ngày thì đỡ công, nhưng không biết ngày phối, không tính được ngày đẻ, dê cái non bị phối quá sớm và con đực mệt vì bị kích thích liên tục.

Phối có kiểm soát là cách được khuyên cho hộ muốn quản lý đàn:

1. Theo dõi dê cái động dục: kêu nhiều, vẫy đuôi liên tục, âm hộ sưng hồng, có dịch trong, đứng yên khi bị con khác nhảy lên, bỏ ăn ít.
2. Dắt dê cái tới ô dê đực, hoặc thả dê đực vào ô dê cái một lúc. Không nên mang đực đi khắp nơi.
3. Thời điểm hay được khuyên: khoảng nửa sau của kỳ động dục, tức sau khi thấy dấu hiệu rõ khoảng nửa ngày tới một ngày; nhiều hộ cho phối hai lần cách nhau khoảng 12 giờ.
4. Ghi sổ ngày phối, tên dê đực. Sau khoảng 18–22 ngày mà dê cái không động dục lại thì nhiều khả năng đã đậu thai.

Thụ tinh nhân tạo cho dê đã có ở các cơ sở nghiên cứu và một số trại, nhưng ở hộ nhỏ dê vẫn chủ yếu phối trực tiếp.

Nuôi dưỡng dê đực

• Ô riêng, rộng hơn ô dê cái, vách chắc và cao, cửa khoá chắc. Có sân hoặc thời gian thả để vận động; dê đực bị nhốt chật lâu sẽ béo, lười phối.
• Khẩu phần: nhiều lá giàu đạm, cỏ tốt; trước và trong mùa phối bổ sung thêm một ít thức ăn tinh. Không để quá béo: dê đực béo phị phối kém, nặng chân.
• Nước sạch luôn có, đặc biệt quan trọng với dê đực ăn nhiều tinh (xem phần sỏi đường tiểu bên dưới).
• Cắt móng định kỳ: dê đực móng dài, đau chân thì không nhảy được dê cái.

Mùi, tính khí và an toàn

Dê đực trưởng thành có mùi rất mạnh, nhất là mùa phối. Mùi đến từ các tuyến ở vùng gốc sừng, và từ thói quen tự tiểu lên râu, mặt, chân trước. Mùi này giúp kích thích dê cái động dục, nên người ta vẫn để dê đực gần dê cái (có vách ngăn) trong mùa phối. Nhưng cần tách xa dê sữa đang vắt và chuồng gần nhà ở.

Dê đực, kể cả con được nuôi từ nhỏ quen người, có thể húc rất mạnh, nhất là mùa phối. Vài lưu ý an toàn:

• Không trêu đẩy đầu dê đực con khi còn nhỏ cho vui; lớn lên nó coi người là đối thủ để húc.
• Không quay lưng lại dê đực khi ở trong ô; trẻ em không vào ô dê đực.
• Đeo găng, mặc áo riêng khi chăm dê đực, giặt riêng.

Rủi ro riêng với con đực

Đồng huyết

Dùng một con đực quá lâu trong một đàn, sau một hai năm nó sẽ phối với chính con gái mình. Dê con đồng huyết thường nhỏ, yếu, dễ chết, dị tật nhiều hơn. Cách tránh: thay hoặc đổi dê đực sau khoảng 1,5–2 năm, đổi với hộ khác ở xa, hoặc giữ hai dòng đực và ghi sổ ai là bố của ai.

Sỏi đường tiểu

Dê đực, nhất là dê đực ăn nhiều thức ăn tinh và uống ít nước, dễ bị sỏi làm tắc niệu đạo. Dấu hiệu: rặn tiểu nhiều lần mà ra rất ít hoặc không ra, đứng chụm chân, kêu, bồn chồn, đá vào bụng. Đây là ca cần gọi thú y ngay; để lâu dê có thể chết. Phòng bằng nước sạch thường xuyên, không cho ăn tinh quá nhiều, khẩu phần cân đối khoáng theo hướng dẫn cán bộ kỹ thuật.

Bệnh lây qua giao phối

Một số bệnh như sảy thai truyền nhiễm do Brucella có thể gây viêm tinh hoàn ở con đực và lây qua phối giống, đồng thời lây sang người. Dê đực có tinh hoàn sưng, nóng, một bên to bất thường phải được thú y kiểm tra, ngừng cho phối. Mua dê đực ở nơi có theo dõi dịch bệnh.

Con đực không làm giống

Dê đực không giữ làm giống thường được thiến để dễ quản lý, bớt mùi, thịt đỡ hôi. Việc thiến nên nhờ cán bộ thú y làm đúng cách, đúng tuổi, không tự làm.

Bắt tay làm: sổ của một con dê đực

Mỗi con đực một trang sổ, ghi:

• Số tai, giống, ngày sinh, nguồn mua, bố mẹ.
• Cân nặng mỗi tháng hoặc mỗi quý.
• Danh sách dê cái đã phối, ngày phối, dê cái có đậu không.
• Số con sinh ra từ mỗi lần phối, cân sơ sinh, tỉ lệ sống tới cai sữa.
• Tiêm phòng, tẩy giun, những lần ốm.
• Ngày dự kiến thay hoặc đổi con đực.

Sau một năm, đọc trang sổ này sẽ biết con đực có đáng giữ không: tỉ lệ đậu thai, cỡ con, tỉ lệ sống nói rõ hơn mọi lời người bán. Muốn mua dê đực giống tốt, nên hỏi Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây, các trại giống được cấp phép, hoặc trung tâm khuyến nông tỉnh về nguồn dê đực đang được hỗ trợ.