Khẩu phần cho bò vỗ béo thường kéo dài khoảng 2–4 tháng, gồm thức ăn thô làm nền (cỏ xanh, cỏ ủ chua, rơm) và thức ăn tinh tăng dần, tổng lượng chất khô bò ăn mỗi ngày vào khoảng 2,5–3% khối lượng cơ thể. Hai tuần đầu là giai đoạn chuyển tiếp: tinh tăng từ ít tới nhiều, bò được kiểm tra sức khoẻ, xử lý ký sinh trùng theo hướng dẫn thú y. Kết quả phụ thuộc rất nhiều vào giống bò, tuổi, thể trạng lúc bắt đầu và chất lượng cỏ, nên khẩu phần dưới đây chỉ là ví dụ giả định để học cách tính.
Chọn bò để vỗ béo
Khẩu phần tốt mấy cũng không cứu được con bò sai. Bò vỗ béo thường được chọn theo các tiêu chí:
- Khung xương to, gầy nhưng khoẻ: bò gầy do thiếu ăn sẽ tăng trọng bù rất nhanh khi được ăn đủ; bò gầy do bệnh mãn tính thì ngược lại.
- Tuổi vừa phải: bò tơ và bò trưởng thành trẻ thường tăng trọng tốt hơn bò già; bò già vỗ béo chủ yếu là đắp mỡ.
- Giống: bò lai có máu Brahman, BBB, Charolais, Droughtmaster thường cho tăng trọng và tỉ lệ thịt cao hơn bò vàng nội cùng thời gian, nhưng cũng đòi hỏi khẩu phần cao hơn.
- Khoẻ mạnh: mắt sáng, mũi ướt, ăn nhai lại bình thường, đi đứng vững, không ho, không tiêu chảy.
Chi tiết về chọn giống có ở chuyên mục Giống bò; cách tính lãi lỗ cho cả mô hình nằm ở chuyên mục Thị trường. Bài này đi vào chuyện cho ăn.
Ba giai đoạn của một đợt vỗ béo
| Giai đoạn | Thời gian tham khảo | Mục tiêu | Thức ăn |
|---|---|---|---|
| Chuyển tiếp | Khoảng 1–2 tuần đầu | Bò quen chuồng, quen thức ăn; kiểm tra sức khoẻ | Chủ yếu thô; tinh bắt đầu từ lượng nhỏ, tăng dần mỗi vài ngày |
| Tăng trọng | Khoảng 1–2 tháng | Tăng thịt nhanh | Thô đầy đủ, tinh ở mức cao nhất mà bò vẫn ăn khoẻ, phân bình thường |
| Hoàn thiện | Khoảng 2–4 tuần cuối | Đắp thêm mỡ dắt, bóng lông, chắc thịt | Giữ hoặc tăng nhẹ tinh, thô chất lượng tốt |
Ở giai đoạn chuyển tiếp, bò mới mua về thường mệt vì vận chuyển, đổi môi trường. Cho uống nước sạch, cho cỏ quen trước. Đây cũng là lúc mời thú y xem đàn, tiêm phòng nếu chưa tiêm và xử lý ký sinh trùng theo chỉ định. Bò nhiều giun sán, nhiều ve thì ăn bao nhiêu cũng chậm lớn.
Cách tính khẩu phần từng bước
Ví dụ giả định một con bò lai nặng 300 kg lúc bắt đầu vỗ béo.
- Tổng chất khô: khoảng 2,5–3% khối lượng, tức khoảng 7,5–9 kg chất khô mỗi ngày.
- Tỉ lệ thô và tinh: giai đoạn tăng trọng của nhiều mô hình vỗ béo ở hộ nhỏ giữ thức ăn thô khoảng một nửa tổng chất khô hoặc hơn, phần còn lại là tinh. Khẩu phần quá ít thô làm tăng rủi ro dạ cỏ bị chua.
- Quy ra thức ăn thật: giả sử cỏ voi tươi khoảng 18–20% chất khô, cỏ ủ chua khoảng 25–30%, rơm khoảng 85–90%, thức ăn tinh hỗn hợp khoảng 85–90%. Từ đó quy đổi số ký chất khô ra số ký thức ăn tươi.
- Kiểm tra đạm: rơm và cỏ già nghèo đạm; nếu nền thô chủ yếu là rơm thì phần tinh phải có nguồn đạm như khô dầu hoặc thức ăn hỗn hợp có đạm khá.
- Thêm khoáng và muối: đá liếm hoặc premix trộn vào tinh.
Một khẩu phần ví dụ (giả định, bò 300 kg, giai đoạn tăng trọng)
| Thức ăn | Lượng tươi mỗi ngày (giả định) | Chất khô ước tính |
|---|---|---|
| Cỏ voi tươi băm | Khoảng 15 kg | Khoảng 2,8 kg |
| Cỏ ngô ủ chua | Khoảng 5 kg | Khoảng 1,4 kg |
| Rơm khô | Khoảng 1 kg | Khoảng 0,9 kg |
| Thức ăn tinh hỗn hợp | Khoảng 3,5 kg | Khoảng 3,1 kg |
| Đá liếm, muối | Tự do / theo nhãn | Không đáng kể |
| Tổng | Khoảng 8,2 kg (khoảng 2,7% thể trọng) |
Bảng này chỉ để minh hoạ cách cộng. Khẩu phần thật phải điều chỉnh theo thức ăn có sẵn, chất lượng cỏ đo được và phản ứng của bò. Hỏi kỹ thuật viên khuyến nông hoặc hãng thức ăn để có công thức phù hợp với nguồn thức ăn của mình.
Cho ăn thế nào trong ngày
- Chia ít nhất hai đến ba bữa tinh, không dồn một bữa.
- Cho thô trước, tinh sau, hoặc trộn đều thành khẩu phần hỗn hợp (TMR) nếu có máy trộn hay đủ công.
- Luôn có thô trong máng để bò nhấm nháp, nhai lại.
- Nước sạch tự do; bò vỗ béo ăn nhiều tinh uống nhiều nước.
- Giờ cho ăn cố định mỗi ngày; bò quen giờ sẽ ăn khoẻ hơn.
- Vét máng thừa mỗi ngày. Lượng thừa nhỏ là dấu hiệu bò ăn đủ; máng sạch trơn ngay sau bữa là có thể tăng thêm; thừa nhiều là phải xem lại.
Theo dõi kết quả
Không cân thì không biết vỗ béo có hiệu quả không. Cân điện tử tốt nhất; không có cân thì dùng thước dây đo vòng ngực để ước khối lượng (cách đo có trong chuyên mục Thị trường). Đo lúc bắt đầu, sau đó mỗi hai đến bốn tuần, cùng giờ trong ngày, trước bữa ăn.
Tăng trọng mỗi ngày của bò lai vỗ béo ở hộ nhỏ dao động rộng tuỳ giống và khẩu phần; nhiều tài liệu khuyến nông ghi nhận khoảng từ dưới một ký tới khoảng một ký mỗi ngày với bò lai được nuôi tốt. Nếu con số của bạn thấp hơn hẳn, hãy kiểm tra: bò ăn có đủ không, phân thế nào, có bệnh hay ký sinh trùng không, chất lượng cỏ ra sao.
Dấu hiệu khẩu phần có vấn đề
| Dấu hiệu | Nguyên nhân có thể | Việc làm |
|---|---|---|
| Phân lỏng, có bọt, mùi chua | Quá nhiều tinh hoặc tăng tinh quá nhanh | Giảm tinh, tăng thô; nếu bò bỏ ăn, chướng bụng thì gọi thú y |
| Phân khô cứng, bò ăn ít | Thiếu nước, thức ăn thô quá xơ | Kiểm tra máng nước, cải thiện chất lượng cỏ |
| Bò ăn hết nhưng không lên cân | Ký sinh trùng, thiếu đạm, cỏ già | Mời thú y kiểm tra, xem lại nguồn đạm |
| Bò bỏ một phần thức ăn | Thức ăn mốc, ôi, chua; đổi thức ăn đột ngột | Kiểm tra chất lượng, đổi từ từ |
| Bò đi đứng khó, móng nóng | Có thể liên quan khẩu phần quá nhiều tinh | Báo thú y, xem lại tỉ lệ tinh |
Tuyệt đối không dùng chất cấm
Những lời mời chào "thuốc tăng trọng thần tốc", "thuốc tạo nạc" cho bò vỗ béo thường liên quan tới chất bị cấm như salbutamol, clenbuterol. Các chất này bị cấm trong chăn nuôi vì tồn dư trong thịt gây hại cho người; người dùng có thể bị xử lý nghiêm. Bơm nước hoặc chất khác vào bò trước khi bán cũng là hành vi bị cấm. Vỗ béo đúng nghĩa chỉ có ba thứ: chọn đúng bò, cho ăn đúng, và chăm sóc đúng.
Bắt tay làm và học thêm
Phiếu theo dõi từng con
Mỗi con một phiếu, ghi: số tai hoặc tên, ngày bắt đầu, vòng ngực và khối lượng ước tính lúc bắt đầu, ngày tiêm phòng và xử lý ký sinh trùng (theo thú y), khẩu phần tuần này (số ký mỗi loại), vòng ngực mỗi lần đo, ghi chú phân và sức ăn. Cuối đợt, từ phiếu này tính được tăng trọng mỗi ngày và lượng thức ăn đã dùng, nguyên liệu để tính lãi lỗ thật chứ không phải ước đoán.
Học thêm ở đâu
Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì và Viện Chăn nuôi có nhiều kết quả nghiên cứu về vỗ béo bò lai trong điều kiện Việt Nam. Trạm khuyến nông tỉnh thường có mô hình vỗ béo bò cho nông hộ, kèm tập huấn. Kỹ thuật viên của các hãng thức ăn chăn nuôi có thể giúp phối khẩu phần với nguồn thức ăn sẵn có, nhưng hãy so sánh lời khuyên của nhiều bên trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Vỗ béo bò bao lâu?
Một đợt vỗ béo thường kéo dài khoảng 2–4 tháng, gồm giai đoạn chuyển tiếp một đến hai tuần, giai đoạn tăng trọng và giai đoạn hoàn thiện. Thời gian cụ thể tuỳ giống bò, thể trạng ban đầu và mục tiêu bán. Bò gầy khoẻ thường tăng trọng bù nhanh ở những tuần đầu.
Bò vỗ béo ăn bao nhiêu một ngày?
Tổng chất khô thường khoảng 2,5–3% khối lượng cơ thể mỗi ngày, ví dụ bò 300 kg ăn khoảng 7,5–9 kg chất khô. Quy ra thức ăn tươi thì nhiều hơn nhiều vì cỏ tươi chứa nhiều nước. Khẩu phần cụ thể phải tính theo thức ăn có sẵn.
Vỗ béo bò cho ăn tinh bao nhiêu?
Không có con số chung; nhiều mô hình hộ nhỏ giữ thức ăn thô khoảng một nửa tổng chất khô hoặc hơn, phần còn lại là tinh. Tinh phải tăng dần trong một đến hai tuần đầu và chia nhiều bữa. Phân lỏng có bọt là dấu hiệu tinh quá nhiều.
Bò vỗ béo tăng bao nhiêu ký một ngày?
Dao động rộng tuỳ giống và khẩu phần. Với bò lai được nuôi tốt, nhiều tài liệu khuyến nông ghi nhận khoảng từ dưới một ký tới khoảng một ký mỗi ngày. Nên đo vòng ngực hoặc cân định kỳ để biết kết quả thật của đàn mình.
Có cần tẩy giun trước khi vỗ béo không?
Nên mời thú y kiểm tra và xử lý ký sinh trùng theo chỉ định ngay giai đoạn đầu, vì bò nhiều giun sán, ve thì ăn nhiều mà chậm lớn. Đồng thời kiểm tra tình trạng tiêm phòng. Không tự ý dùng thuốc theo liều truyền miệng.
