Chọn giống cỏ trồng cho trâu bò dựa trên ba câu hỏi: cắt về chuồng hay chăn thả trực tiếp, đất và nước tưới ra sao, và cần năng suất hay cần chất lượng. Cỏ voi và cỏ VA06 cho sản lượng xanh rất lớn khi đủ phân nước, hợp với cắt về băm cho ăn; cỏ Mombasa và nhóm cỏ Ghi nê mềm lá, bò thích ăn, vừa cắt vừa chăn được; cỏ Mulato, Ruzi chịu giẫm hợp chăn thả; cây họ đậu như Stylo, keo dậu bổ sung đạm. Hầu hết trại tốt trồng kết hợp vài loại chứ không trông vào một giống.
Các nhóm cỏ trồng phổ biến
Nhóm cỏ cao sản để cắt: cỏ voi và cỏ VA06
Cỏ voi (Pennisetum purpureum) là giống cỏ quen thuộc nhất ở Việt Nam, có nhiều dòng như cỏ voi xanh, cỏ voi tím, cỏ King grass. Cây mọc thành bụi cao, thân to, trồng bằng hom, cắt nhiều lứa trong năm. Ưu điểm là sản lượng xanh rất cao nếu bón đủ phân và có nước tưới. Nhược điểm: để già thì thân hoá gỗ, nhiều xơ, bò bỏ phần thân; mùa khô không tưới thì năng suất giảm mạnh.
Cỏ VA06 là giống cỏ lai thuộc chi Pennisetum, có nguồn gốc lai giữa cỏ voi và cỏ đuôi sói, được nhập vào Việt Nam và nay trồng phổ biến ở nhiều tỉnh. So với cỏ voi thường, VA06 lá nhiều hơn, thân mềm hơn ở cùng tuổi cắt, bò dê ăn được nhiều phần hơn. Giống này cũng cần nhiều phân và nước để đạt năng suất cao mà người bán giống quảng cáo.
Cả hai đều không chịu giẫm, không hợp với chăn thả trực tiếp: bò giẫm nát gốc, ăn ngọn rồi bỏ đi.
Nhóm cỏ Ghi nê: Mombasa, TD58 và họ hàng
Cỏ Mombasa là một giống thuộc loài Megathyrsus maximus (trước đây gọi là Panicum maximum), cùng loài với cỏ Ghi nê TD58 quen thuộc. Cây mọc bụi, lá dài, mềm, tỉ lệ lá cao, bò rất thích. Mombasa có thể cắt hoặc chăn thả luân phiên, chịu bóng một phần nên trồng được dưới tán vườn cây thưa. So với cỏ voi, năng suất xanh thường thấp hơn nhưng chất lượng đều hơn, ít phần bò bỏ lại.
Lưu ý: các giống cỏ Ghi nê cần cắt chừa gốc cao hơn cỏ voi, vì điểm sinh trưởng nằm cao hơn; cắt sát gốc làm cỏ tái sinh chậm. Xem bài trồng và thu cắt cỏ đúng tuổi.
Nhóm cỏ chăn thả: Mulato, Ruzi, Pangola
- Cỏ Mulato II: cỏ lai thuộc chi Brachiaria (nay nhiều tài liệu xếp vào Urochloa), lá xanh đậm, mọc dày, chịu hạn khá, chịu giẫm tốt, hợp chăn thả và cắt.
- Cỏ Ruzi (Brachiaria ruziziensis): bò lan, phủ đất nhanh, ngon miệng, hợp làm đồng cỏ chăn thả và phơi cỏ khô; chịu úng kém.
- Cỏ Pangola (Digitaria eriantha): thân bò, lá mảnh, rất hợp phơi làm cỏ khô; chịu giẫm tốt.
- Cỏ Brachiaria decumbens: chịu đất xấu, chịu hạn, phổ biến ở đồng cỏ Tây Nguyên; có tài liệu lưu ý có thể gây mẫn cảm ánh sáng ở cừu và dê non khi ăn nhiều, nên với cừu cần thận trọng.
Cây họ đậu và cây thức ăn bổ sung đạm
Cỏ hoà thảo giàu năng lượng nhưng nghèo đạm. Cây họ đậu bổ sung đạm, lại cố định đạm cho đất:
- Stylo (Stylosanthes guianensis): chịu đất chua, đất xấu, chịu hạn; trồng xen trong đồng cỏ hoặc cắt phơi làm bột lá.
- Keo dậu (Leucaena leucocephala): cây thân gỗ, lá giàu đạm, chịu hạn rất tốt. Lá có độc tố mimosine, chỉ dùng làm một phần khẩu phần.
- Đậu triều, đậu ma và một số cây đậu địa phương khác: làm hàng rào kết hợp thức ăn ở vùng đồi.
- Cây chùm ngây, dâu tằm, lá mít: không thuộc họ đậu nhưng lá giàu dinh dưỡng, rất hợp với dê.
Cây trồng để ủ chua: ngô sinh khối và cao lương
Ngô trồng dày thu cả cây lúc hạt ở giai đoạn chín sữa tới chín sáp là nguyên liệu ủ chua tốt nhất, vì có cả tinh bột trong bắp lẫn xơ trong thân lá. Các giống cao lương lai (sorghum) như Sweet Jumbo mọc nhanh, chịu hạn, tái sinh sau cắt, cũng dùng để ủ chua hoặc cho ăn xanh. Lưu ý: cây cao lương non, cây bị hạn hoặc vừa bị héo do sương có thể chứa chất gây ngộ độc xyanua; nên cho ăn khi cây đã đủ tuổi theo hướng dẫn của giống, hoặc ủ chua.
Bảng so sánh nhanh
| Giống | Cách dùng chính | Chịu hạn | Chịu giẫm | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Cỏ voi | Cắt, băm | Trung bình | Kém | Năng suất cao, thân hoá gỗ nhanh khi già |
| VA06 | Cắt, băm | Trung bình | Kém | Nhiều lá, mềm hơn cỏ voi; cần nhiều phân nước |
| Mombasa, Ghi nê | Cắt hoặc chăn luân phiên | Khá | Trung bình | Lá mềm, ngon; chịu bóng một phần |
| Mulato II | Chăn thả, cắt | Khá | Tốt | Mọc dày, xanh lâu vào mùa khô |
| Ruzi, Pangola | Chăn thả, phơi cỏ khô | Trung bình | Tốt | Bò lan phủ đất; Ruzi chịu úng kém |
| Stylo, keo dậu | Bổ sung đạm | Tốt | Keo dậu thân gỗ | Chỉ là một phần khẩu phần |
| Ngô sinh khối | Ủ chua | Trung bình | Không áp dụng | Thu một lần, chất lượng ủ tốt |
Bảng mang tính tham khảo chung. Cùng một giống, kết quả ở đất đỏ bazan có tưới ở Tây Nguyên khác xa đất cát khô Ninh Thuận hay đất phèn đồng bằng sông Cửu Long.
Gợi ý theo vùng và cách nuôi
- Hộ nuôi nhốt ở đồng bằng, đất ít: cỏ voi hoặc VA06 làm nền sản lượng, thêm một luống Mombasa cho bò sữa, bê; tận dụng rơm và thân ngô.
- Trại có đồng cỏ chăn thả ở trung du, Tây Nguyên: Mulato, Ruzi, Brachiaria cho ô chăn; một khu cỏ voi hoặc ngô để ủ chua dự trữ mùa khô.
- Vùng khô hạn Nam Trung Bộ: ưu tiên giống chịu hạn, cây họ đậu như keo dậu, Stylo; trồng ngô hoặc cao lương mùa mưa để ủ chua.
- Nuôi dê: dê thích lá cây hơn cỏ; trồng thêm keo dậu, chùm ngây, dâu, mít quanh chuồng.
Mua giống cỏ: tránh bị bán nhầm
Thị trường giống cỏ có nhiều tên thương mại na ná nhau, có nơi gọi một giống bằng ba bốn tên. Khi mua hom hoặc hạt:
- Hỏi tên khoa học hoặc tên giống gốc, không chỉ tên quảng cáo.
- Mua ở nơi có trại cỏ thật để đến xem, hoặc qua trung tâm giống, khuyến nông.
- Trồng thử một luống nhỏ một mùa trước khi trồng cả ruộng.
- Thận trọng với những con số năng suất rất cao được quảng cáo; chúng thường đo ở điều kiện bón phân, tưới nước tối ưu.
Bắt tay làm và học thêm
Trồng thử ba luống
Năm đầu, chia một phần ruộng thành ba luống bằng nhau, trồng ba giống bạn đang phân vân, bón và tưới như nhau. Mỗi lứa cắt, cân sản lượng từng luống, ghi ngày cắt, chiều cao, và quan sát bò ăn hết hay bỏ lại bao nhiêu. Sau một mùa mưa và một mùa khô, bạn có số liệu thật của chính đất mình, đáng tin hơn mọi tờ quảng cáo.
Học thêm ở đâu
Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì có vườn tập đoàn giống cỏ và cung cấp giống, là nơi nên đến xem tận mắt. Viện Chăn nuôi và các trạm khuyến nông tỉnh có tài liệu hướng dẫn trồng các giống cỏ đã được khảo nghiệm. Ở phía Nam, các trường nông lâm và các trại bò lớn thường có khu trồng nhiều giống cỏ để so sánh, có thể liên hệ tham quan.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ VA06 khác cỏ voi thế nào?
VA06 là giống cỏ lai thuộc chi Pennisetum, lai giữa cỏ voi và cỏ đuôi sói. So với cỏ voi thường, VA06 nhiều lá hơn, thân mềm hơn ở cùng tuổi cắt nên bò ăn được nhiều phần hơn. Cả hai đều cần nhiều phân nước và hợp với cắt về băm hơn là chăn thả.
Cỏ Mombasa có tốt không?
Cỏ Mombasa thuộc nhóm cỏ Ghi nê, lá dài mềm, bò rất thích, có thể cắt hoặc chăn thả luân phiên. Năng suất xanh thường thấp hơn cỏ voi nhưng chất lượng đều và ít phần bỏ lại. Khi cắt nên chừa gốc cao hơn cỏ voi để cỏ tái sinh nhanh.
Trồng cỏ gì để chăn thả bò?
Các giống chịu giẫm như Mulato II, Ruzi, Pangola, Brachiaria decumbens hợp làm đồng cỏ chăn thả. Cỏ Ghi nê như Mombasa có thể chăn luân phiên. Cỏ voi và VA06 không chịu giẫm nên không hợp chăn thả trực tiếp.
Cỏ nào chịu hạn tốt cho vùng khô?
Ở vùng khô hạn, nên ưu tiên Brachiaria, Mulato II, cùng cây họ đậu chịu hạn như keo dậu và Stylo. Mùa mưa có thể trồng ngô hoặc cao lương để ủ chua dự trữ. Cỏ voi không tưới thì năng suất mùa khô giảm mạnh.
Có nên trồng một loại cỏ duy nhất không?
Không nên. Kết hợp vài giống giúp có cỏ quanh năm, cân đối năng lượng và đạm, giảm rủi ro khi một giống gặp sâu bệnh hay thời tiết xấu. Phổ biến là một giống cao sản để cắt, một giống chất lượng cho bò sữa, bê và một ít cây họ đậu.
