Rơm khô là thức ăn thô rẻ và sẵn nhất ở Việt Nam nhưng nghèo đạm và khó tiêu; ủ rơm với urê giúp rơm mềm hơn, bò ăn nhiều hơn và có thêm nguồn đạm cho vi sinh vật dạ cỏ. Công thức khuyến nông hay dùng là khoảng 4 kg urê hoà trong 80–100 lít nước cho 100 kg rơm khô, ủ kín khoảng hai đến ba tuần, mở ra cho bay bớt mùi khai rồi mới cho ăn. Cùng với rơm, các phụ phẩm như thân lá lạc, dây khoai lang, ngọn mía, lá sắn, vỏ dứa là nguồn thức ăn đáng kể nếu biết điểm mạnh, điểm yếu của từng loại.
Rơm khô: giá trị và giới hạn
Rơm lúa chủ yếu là xơ, trong đó có nhiều lignin bao bọc, vi sinh vật dạ cỏ khó tấn công. Hàm lượng đạm thô của rơm thấp, thường chỉ vài phần trăm, thấp hơn nhiều so với nhu cầu của vi sinh vật. Bò ăn toàn rơm thì dạ cỏ thiếu đạm, vi sinh vật phát triển kém, rơm tiêu hoá chậm, bò ăn ít và gầy dần.
Dù vậy, rơm có vai trò thật: giữ cho dạ cỏ đủ xơ dài, giúp bò nhai lại, là thức ăn dự trữ chủ lực cho mùa rét, mùa khô. Vấn đề không phải là có nên dùng rơm không, mà là dùng rơm cùng với gì.
Bảo quản rơm khô cho tốt
- Phơi thật khô trước khi đánh đống; rơm còn ẩm đánh đống sẽ nóng lên, mốc, thậm chí tự bốc cháy ở đống lớn.
- Đánh đống có mái hoặc trong nhà kho, kê cao khỏi nền.
- Rơm cuộn bằng máy gọn, dễ vận chuyển và bảo quản; nhiều nơi có dịch vụ cuộn rơm ngay trên ruộng sau gặt.
- Rơm mốc, đen, mùi mốc phải bỏ. Nấm mốc có thể sinh độc tố gây hại, nhất là với con cái chửa.
Ủ rơm với urê: vì sao hiệu quả
Urê hoà nước, ủ kín với rơm sẽ chuyển thành amoniac. Amoniac làm mềm, phá bớt lớp vỏ lignin, giúp vi sinh vật dạ cỏ tiếp cận xơ dễ hơn. Phần amoniac còn lại bám trong rơm trở thành nguồn đạm phi protein mà vi sinh vật dạ cỏ dùng để tổng hợp đạm cho chính nó. Kết quả là rơm mềm hơn, có mùi, bò ăn nhiều hơn và tiêu hoá tốt hơn so với rơm khô thường.
Quy trình ủ rơm urê phổ biến
- Chuẩn bị: rơm khô, sạch, không mốc; urê loại phân bón thông thường; nước sạch; túi nilon dày, hố lót nilon hoặc bể xây.
- Pha dung dịch: theo công thức khuyến nông hay dùng, hoà khoảng 4 kg urê vào 80–100 lít nước cho mỗi 100 kg rơm khô. Khuấy cho tan hết, không còn hạt.
- Tưới đều: rải rơm từng lớp mỏng, tưới dung dịch thật đều bằng bình có vòi hoa sen, đảo cho thấm. Chỗ nhiều chỗ ít là chỗ nguy hiểm.
- Nén chặt và đậy kín như ủ chua; để amoniac không bay mất.
- Ủ khoảng hai đến ba tuần; trời nóng có thể nhanh hơn, trời rét lâu hơn.
- Mở ra lấy lượng đủ dùng trong ngày, rải mỏng ra để mùi khai bay bớt khoảng nửa giờ tới một giờ rồi mới cho ăn.
Rơm ủ đạt có màu vàng sẫm hoặc nâu nhạt, mềm, mùi khai amoniac. Rơm có mốc, mùi thối thì bỏ.
Lưu ý an toàn khi dùng urê
- Không bao giờ cho gia súc ăn hoặc uống urê trực tiếp, không hoà urê vào nước uống.
- Không dùng cho bê, nghé, dê con chưa có dạ cỏ phát triển đầy đủ.
- Tập ăn từ từ: những ngày đầu trộn ít rơm ủ với rơm thường, tăng dần.
- Cất urê xa khu thức ăn, có nhãn rõ ràng, để không ai nhầm với muối hay cám.
- Dấu hiệu nghi ngộ độc: con vật run, chảy dãi, đi loạng choạng, thở gấp, co giật sau khi ăn. Ngừng cho ăn ngay và gọi thú y ngay; đây là ca cấp cứu.
Bánh dinh dưỡng và bổ sung cho bò ăn rơm
Ngoài ủ urê, có thể nâng giá trị khẩu phần rơm bằng cách cho thêm cỏ xanh, cây họ đậu, một ít thức ăn tinh và khoáng. Một số nơi dùng bánh dinh dưỡng (bánh liếm) làm từ rỉ mật, cám, khoáng, có khi có urê, ép thành khối để bò liếm dần. Nếu mua bánh có urê, dùng đúng hướng dẫn của nhà sản xuất và không cho bê non.
Các phụ phẩm nông nghiệp thường gặp
| Phụ phẩm | Điểm mạnh | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thân lá ngô sau thu bắp | Nhiều, rẻ, ngon khi còn xanh | Thu ngay sau bẻ bắp; ủ chua để dùng lâu |
| Thân lá lạc (đậu phộng) | Đạm khá, bò dê rất thích | Phơi khô kỹ; dây lạc mốc phải bỏ |
| Dây lá khoai lang | Mềm, ngon, hợp với bê và dê | Cho ăn ráo nước, không cho ăn quá nhiều một lúc |
| Ngọn lá mía | Nhiều ở vùng mía, ngọt | Xơ cao, nghèo đạm; nên băm, ủ, bổ sung đạm |
| Lá sắn (khoai mì) | Đạm khá cao | Lá tươi có chất sinh ra xyanua: phơi héo hoặc phơi khô, ủ chua, cho ăn lượng vừa phải; không cho con vật đói ăn no lá sắn tươi |
| Vỏ, lõi dứa | Ngọt, ủ chua tốt, nhiều ở vùng dứa | Rất ẩm, chua; dùng nhanh hoặc ủ trộn với rơm |
| Vỏ cà phê | Nhiều ở Tây Nguyên | Có caffeine và tanin; chỉ dùng tỉ lệ nhỏ, nên ủ trước, hỏi khuyến nông |
| Bã mía | Rất rẻ | Gần như chỉ có xơ; cần xử lý và bổ sung nhiều |
Những phụ phẩm ướt như vỏ dứa, bã từ nhà máy chế biến rất dễ chua thối trong vài ngày. Lấy về bao nhiêu dùng bấy nhiêu, hoặc ủ ngay. Các loại bã giàu tinh bột và đạm như bã bia, bã sắn, bã đậu được bàn trong bài về thức ăn tinh.
Phụ phẩm và nguy cơ hoá chất
Thân lá cây trồng có thể còn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật nếu ruộng vừa phun. Hỏi chủ ruộng thời điểm phun gần nhất, tránh lấy thân lá vừa phun. Không lấy cỏ, thân lá ven đường quốc lộ đông xe hoặc gần khu công nghiệp. Không dùng thức ăn thừa, rau quả thối từ chợ khi không rõ nguồn.
Sai lầm hay gặp
- Rắc urê khô lên rơm cho bò ăn ngay: rất dễ gây ngộ độc.
- Cho bê ăn rơm ủ urê vì nghĩ "bổ".
- Đánh đống rơm ướt sau gặt vì vội, cả đống mốc.
- Cho dê, bò đói ăn no lá sắn tươi.
- Nuôi chỉ bằng rơm mà không bổ sung gì, bò gầy rồi đổ cho giống.
Bắt tay làm và học thêm
Ủ thử một túi rơm urê
Lấy 10 kg rơm khô (cân bằng cân móc), pha theo tỉ lệ khoảng 0,4 kg urê với 8–10 lít nước, tưới đều, đảo kỹ, nhét chặt vào túi nilon dày, buộc kín, ghi ngày. Để chỗ râm mát có mái. Sau hai đến ba tuần, mở túi trong chỗ thoáng (mùi amoniac khá nồng, đừng cúi sát mặt), rải ra cho bay mùi, rồi trộn một nắm với rơm thường cho bò ăn thử. Ghi lại: bò có ăn không, ăn bao nhiêu so với rơm thường. Làm đạt rồi mới ủ số lượng lớn.
Học thêm ở đâu
Ủ rơm urê, làm bánh dinh dưỡng là nội dung tập huấn quen thuộc của các trạm khuyến nông, nhất là ở miền Bắc trước mùa rét và vùng khô hạn miền Trung. Viện Chăn nuôi có nhiều nghiên cứu về sử dụng phụ phẩm nông nghiệp cho trâu bò. Các mô hình tận dụng lá sắn, vỏ dứa, thân ngô ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ thường được khuyến nông tỉnh giới thiệu tham quan.
Câu hỏi thường gặp
Ủ rơm với urê như thế nào?
Công thức khuyến nông hay dùng là khoảng 4 kg urê hoà trong 80–100 lít nước cho 100 kg rơm khô. Tưới đều từng lớp rơm, nén chặt, đậy kín và ủ khoảng hai đến ba tuần. Khi dùng, rải rơm ra cho bay bớt mùi khai rồi mới cho ăn.
Bê có ăn được rơm ủ urê không?
Không nên. Bê, nghé, dê con chưa có dạ cỏ phát triển đầy đủ nên không xử lý được urê, dễ ngộ độc. Rơm ủ urê chỉ dùng cho gia súc trưởng thành, tập ăn từ từ.
Bò ngộ độc urê có dấu hiệu gì?
Bò ngộ độc urê thường run, chảy dãi, đi loạng choạng, thở gấp, có thể co giật sau khi ăn. Ngừng ngay thức ăn nghi ngờ và gọi thú y ngay, đây là ca cấp cứu. Phòng bằng cách hoà tan urê đều, không cho ăn urê trực tiếp và cất urê xa khu thức ăn.
Bò ăn lá sắn có sao không?
Lá sắn tươi chứa chất có thể sinh ra xyanua gây ngộ độc. Nên phơi héo, phơi khô hoặc ủ chua lá sắn và cho ăn lượng vừa phải. Không cho con vật đang đói ăn no lá sắn tươi.
Nuôi bò bằng rơm có được không?
Rơm nghèo đạm và khó tiêu nên nuôi chỉ bằng rơm thì bò chậm lớn, gầy dần. Rơm nên dùng làm nền thức ăn thô, kết hợp cỏ xanh, cây họ đậu, thức ăn tinh và khoáng. Ủ rơm với urê giúp tăng giá trị rơm cho gia súc trưởng thành.
