Ủ chua cỏ và thân cây ngô cho bò: cách làm, thời gian ủ và nhận biết

Ủ chua cỏ và thân cây ngô là cắt nhỏ nguyên liệu ở đúng độ ẩm, nén thật chặt để đuổi hết không khí, đậy kín tuyệt đối, để vi khuẩn lactic lên men tạo axit giữ thức ăn không bị thối. Sau khoảng ba đến bốn tuần, thức ăn ủ đạt có màu vàng xanh, mùi chua thơm như dưa muối, dùng được nhiều tháng nếu còn kín. Ngô sinh khối thu lúc hạt chín sữa tới chín sáp là nguyên liệu dễ ủ thành công nhất; cỏ voi nhiều nước, ít đường thì nên phơi héo và bổ sung rỉ mật.

Ủ chua hoạt động thế nào

Trong khối thức ăn kín khí, vi khuẩn lactic có sẵn trên cây ăn đường trong nguyên liệu, tạo ra axit lactic. Axit làm môi trường chua dần, tới mức vi khuẩn gây thối và nấm mốc không sống được. Khi đó khối thức ăn ở trạng thái "ngủ" ổn định, giữ được dinh dưỡng lâu dài miễn là không khí và nước mưa không lọt vào.

Từ đó rút ra ba điều kiện cho ủ thành công:

1. Đủ đường trong nguyên liệu để vi khuẩn lactic có cái mà lên men.
2. Độ ẩm vừa phải: quá ướt thì chảy nước, thối, mùi hôi; quá khô thì khó nén, mốc.
3. Kín khí tuyệt đối: còn không khí là còn nấm mốc.

Chọn nguyên liệu và thời điểm thu

Với ngô sinh khối, cách nhận biết hạt chín sữa tới chín sáp: bóc bắp, bấm móng tay vào hạt, hạt vẫn mềm nhưng không còn chảy nước sữa loãng mà là chất đặc như sáp. Nhiều giống ngô sinh khối đạt giai đoạn này sau khoảng vài tháng gieo, tuỳ giống và mùa.

Kiểm tra độ ẩm bằng nắm tay

Nguyên liệu ủ thường tốt nhất khi có chất khô khoảng 28–35%, nghĩa là còn khoảng hai phần ba là nước. Không có máy đo thì dùng cách nắm tay: bốc một nắm nguyên liệu đã băm, bóp chặt khoảng nửa phút rồi mở tay.

• Nước chảy ròng ròng qua kẽ tay: quá ướt, phơi héo thêm vài giờ hoặc trộn thêm nguyên liệu khô như rơm băm, cám.
• Nắm giữ nguyên hình, tay ẩm nhưng không chảy nước: vừa tốt.
• Nắm bung ra ngay, tay khô: quá khô, khó nén; có thể tưới thêm ít nước, nhưng tốt hơn là thu sớm hơn ở lần sau.

Cỏ voi cắt tươi thường quá nhiều nước. Phơi héo trên ruộng vài giờ nắng (không để khô hẳn) trước khi băm là cách đơn giản để đạt độ ẩm.

Các kiểu ủ cho hộ nhỏ và trại vừa

• Túi nilon dày: phổ biến nhất ở hộ nhỏ. Mỗi túi chứa vài chục tới cả trăm ký, nén chặt, hút bớt khí, buộc kín, để nơi có mái, tránh chuột cắn. Ưu điểm là mở túi nào dùng túi đó.
• Hố hoặc bể xây: thành xi măng, đáy có độ dốc thoát nước, phủ bạt kín và đè vật nặng lên trên. Hợp với lượng lớn.
• Ủ đống trên nền phủ bạt: rẻ, nhưng khó nén chặt ở mép, hao hụt lớp ngoài nhiều.
• Cuộn bọc màng bằng máy: trại lớn hoặc dịch vụ thuê máy; chất lượng đều, vận chuyển được.

Quy trình ủ từng bước

1. Băm nhỏ nguyên liệu thành đoạn ngắn khoảng 2–3 cm. Băm ngắn dễ nén, đuổi khí tốt hơn.
2. Kiểm tra độ ẩm bằng nắm tay như trên.
3. Bổ sung khi cần: với cỏ voi, cỏ Ghi nê, cây họ đậu, rải đều rỉ mật đường pha loãng và một ít muối theo hướng dẫn của khuyến nông; có thể dùng chế phẩm vi khuẩn lactic bán sẵn theo đúng hướng dẫn trên bao bì. Ngô sinh khối đúng tuổi thường không cần bổ sung.
4. Cho vào từng lớp mỏng, mỗi lớp nén thật kỹ: hộ nhỏ dùng chân đạp, trại lớn dùng xe lăn qua lại. Càng nén chặt càng ít khí.
5. Đậy kín ngay trong ngày: không để hố đang ủ dở qua đêm hở mặt. Phủ bạt, chèn kín mép, đè lốp xe cũ hoặc bao đất lên.
6. Ghi ngày ủ lên túi hoặc bảng cạnh hố.
7. Chờ khoảng 21–30 ngày trước khi mở dùng.

Nhận biết thức ăn ủ tốt và hỏng

Phần mốc phải bỏ hẳn, không cố trộn vào cho bò ăn. Một số nấm mốc sinh độc tố gây hại cho gia súc, đặc biệt nguy hiểm với con cái chửa. Thức ăn ủ có mùi hôi thối, nhớt cũng bỏ.

Lấy ra dùng thế nào cho khỏi hỏng

• Mở một đầu hố hoặc mở từng túi, lấy theo lớp thẳng đứng, đủ cho một hai ngày.
• Lấy xong đậy kín lại ngay. Mặt cắt tiếp xúc không khí lâu sẽ nóng lên, mốc.
• Không để thức ăn ủ đã lấy ra trong máng quá một ngày, nhất là trời nóng.
• Tập cho ăn từ từ trong vài ngày đầu, bắt đầu từ lượng nhỏ trộn với cỏ quen.
• Với bò sữa, cho ăn thức ăn ủ sau khi vắt sữa hoặc cách xa giờ vắt để sữa không bị ám mùi.

Sai lầm hay gặp

• Nén không chặt vì ngại công, mở ra một phần ba đã mốc.
• Túi thủng do chuột cắn hoặc để chỗ có cành cây, đinh.
• Ủ cỏ voi tươi rói, không phơi héo, kết quả chảy nước đen hôi.
• Ủ thân ngô đã khô vàng sau thu bắp nhiều ngày.
• Để hố ủ không mái, nước mưa lọt qua mép bạt.

Bắt tay làm và học thêm

Ủ thử năm túi

Lần đầu đừng ủ cả hố. Ủ thử năm túi nilon dày, mỗi túi vài chục ký, mỗi túi một cách: ngô sinh khối nguyên, cỏ voi tươi, cỏ voi phơi héo, cỏ voi phơi héo thêm rỉ mật, thân ngô sau thu bắp. Ghi nhãn, để chỗ có mái. Sau một tháng mở từng túi, nhìn, ngửi, cho bò ăn thử, ghi lại. Bạn sẽ thấy tận mắt vì sao phơi héo và rỉ mật quan trọng với cỏ voi, và sẽ có công thức hợp với nguyên liệu nhà mình.

Học thêm ở đâu

Ủ chua là nội dung tập huấn rất phổ biến của các trạm khuyến nông tỉnh, nhất là ở miền núi phía Bắc trước mùa rét và vùng khô hạn trước mùa khô. Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì có hướng dẫn chi tiết và có thể tham quan khu ủ. Các công ty sữa thu mua thường hướng dẫn hộ cung cấp sữa ủ ngô sinh khối. FAO có tài liệu phổ thông về ủ chua quy mô nhỏ cho vùng nhiệt đới.