Cỏ voi và VA06 thường cho cắt lứa đầu khoảng 60–75 ngày sau trồng, các lứa sau khoảng 30–45 ngày một lần vào mùa mưa, khi cây cao chừng 0,8–1,2 m, cắt chừa gốc khoảng 5–10 cm. Cỏ Ghi nê như Mombasa cắt sớm hơn, khoảng 25–35 ngày một lứa, và phải chừa gốc cao hơn. Cắt đúng tuổi là cân giữa sản lượng và chất lượng: để lâu thì được nhiều ký nhưng cỏ già, nhiều xơ, bò bỏ thân; cắt quá non thì cỏ ngon nhưng gốc kiệt sức, các lứa sau yếu dần. Các con số trên là khoảng tham khảo, thay đổi theo giống, đất, phân bón và mùa.
Chuẩn bị đất và trồng cỏ
Cỏ cao sản là cây ở lâu năm trên ruộng, cắt nhiều lứa, nên đầu tư ban đầu vào đất quyết định năng suất cả mấy năm:
- Cày bừa kỹ, nhặt sạch gốc cỏ tranh, cỏ gấu. Cỏ dại lâu năm lẫn vào ruộng cỏ trồng rất khó trừ về sau.
- Lên luống hoặc rạch hàng ở đất dễ úng; cỏ voi, VA06 không chịu ngập lâu.
- Bón lót phân chuồng hoai nhiều; đây là chỗ dùng phân bò của chính trại tốt nhất. Đất chua thì bón thêm vôi trước khi trồng vài tuần.
- Có nguồn nước tưới cho mùa khô nếu muốn cắt quanh năm.
Trồng bằng hom hay bằng hạt
Cỏ voi, VA06 trồng bằng hom: chọn thân bánh tẻ (không quá non, không quá già) khoảng vài tháng tuổi, chặt thành đoạn có 2–3 mắt. Đặt hom nằm nghiêng hoặc nằm ngang trong rạch, lấp đất vài phân, để một đầu nhô lên. Hàng cách hàng thường khoảng 60–80 cm, hom cách hom vài chục phân. Trồng đầu mùa mưa là dễ sống nhất.
Cỏ Ghi nê, Mombasa, Mulato có thể trồng bằng hạt hoặc tách bụi (thân khóm). Hạt cỏ nhỏ, cần đất làm kỹ, gieo nông, giữ ẩm. Tách bụi thì chắc ăn hơn nhưng tốn công.
Khi hom đã nảy mầm, làm cỏ dại một hai lần trong tháng đầu để cỏ trồng kịp khép tán. Sau đó cỏ trồng mọc trùm lên, tự khống chế cỏ dại.
Thời điểm cắt: đọc cây chứ không chỉ đếm ngày
Cùng một giống, ngày cắt tốt nhất khác nhau rất nhiều giữa tháng 7 mưa nhiều và tháng 1 rét khô. Vì thế nên dựa vào hình thái cây:
| Giống | Dấu hiệu nên cắt | Khoảng cách lứa tham khảo (mùa mưa) | Chiều cao gốc chừa lại |
|---|---|---|---|
| Cỏ voi, VA06 | Cây cao khoảng 0,8–1,2 m, thân còn xanh mềm, chưa trổ bông | Khoảng 30–45 ngày | Khoảng 5–10 cm |
| Mombasa, Ghi nê TD58 | Bụi cao ngang đầu gối tới ngang hông, lá chưa già vàng ở gốc | Khoảng 25–35 ngày | Khoảng 15–25 cm |
| Mulato II, Ruzi | Thảm cỏ dày, cao khoảng một gang tay rưỡi tới hai gang | Khoảng 25–35 ngày | Khoảng 10–15 cm |
| Ngô sinh khối (ủ chua) | Hạt ở giai đoạn chín sữa tới chín sáp | Thu một lần | Không áp dụng |
Mùa khô và mùa rét, cỏ mọc chậm, khoảng cách lứa dài ra; đừng cố cắt theo lịch mùa mưa, sẽ làm kiệt gốc.
Một mẹo đơn giản cho cỏ voi: bẻ thử một khúc thân ở đoạn giữa. Bẻ gãy giòn, ruột còn mọng nước là đang tuổi tốt. Thân dai, phải vặn mới đứt, ruột xốp xơ là đã già.
Vì sao cỏ già là lãng phí
Khi cỏ già, tỉ lệ thân tăng, lá giảm; thân hoá gỗ (tăng lignin), đạm giảm, khả năng tiêu hoá giảm. Bò ăn cỏ già nhai lại lâu mà thu được ít năng lượng, nên dù đầy bụng vẫn không lớn. Phần thân cứng bò bỏ lại máng, chủ nuôi tưởng được nhiều ký cỏ mà thực tế bò ăn được ít hơn.
Ngược lại, cắt quá non liên tục làm cây không kịp tích chất dự trữ ở gốc và rễ. Vài lứa đầu nhìn ổn, sau đó bụi thưa dần, có khóm chết hẳn.
Cắt thế nào cho cỏ tái sinh khoẻ
- Dao, liềm sắc hoặc máy cắt có lưỡi bén; vết cắt dập nát làm gốc dễ thối, nhất là mùa mưa.
- Cắt vát để nước mưa không đọng trên mặt gốc.
- Chừa gốc đúng chiều cao theo giống, như bảng trên.
- Cắt cả ruộng theo vòng: chia ruộng thành nhiều băng, mỗi ngày cắt một băng, quay vòng hết ruộng đúng bằng khoảng cách lứa. Ví dụ giả định: khoảng cách lứa 40 ngày thì chia ruộng làm 40 phần, ngày nào cũng có cỏ đúng tuổi.
Bón phân và tưới sau mỗi lứa
Mỗi lứa cắt là lấy đi một lượng lớn dinh dưỡng khỏi đất. Không bón lại thì năng suất tụt nhanh sau một vài năm. Cách làm phổ biến:
- Bón thúc đạm sau mỗi lứa cắt vài ngày, khi gốc bắt đầu nhú chồi, rải theo hàng và lấp nhẹ hoặc bón trước khi tưới, tránh rải lên gốc vừa cắt. Lượng phân theo hướng dẫn của khuyến nông cho từng giống.
- Bón phân chuồng hoai định kỳ, thường vài lần trong năm, để giữ độ tơi xốp và vi sinh vật đất.
- Tưới sau cắt và sau bón vào mùa khô; nước thải chuồng đã qua bể lắng, pha loãng, là nguồn dinh dưỡng tốt cho ruộng cỏ.
Lưu ý: cỏ vừa bón nhiều đạm mà cắt cho ăn ngay có thể tích nitrat, nhất là khi trời âm u kéo dài. Nên chờ đủ khoảng cách lứa sau khi bón.
Sau khi cắt: băm và cho ăn
Cỏ voi, VA06 nên băm thành đoạn ngắn vài phân trước khi cho bò ăn để bò ăn cả thân, ít bỏ phí. Không băm quá vụn như bột, vì bò cần sợi đủ dài để nhai lại. Cỏ cắt về nên cho ăn trong ngày; để đống qua đêm, cỏ tươi tự nóng lên, héo úa, bò ăn kém. Cỏ dính sương, dính mưa thì rải mỏng cho ráo bớt.
Khi nào trồng lại ruộng cỏ
Ruộng cỏ voi, VA06 chăm tốt có thể cho cắt vài năm liền. Dấu hiệu nên phá đi trồng lại: bụi thưa, nhiều khóm chết, gốc nhô cao khỏi mặt đất, cỏ dại lấn, năng suất giảm rõ dù đã bón đủ. Nhiều trại trồng lại theo từng phần ruộng, mỗi năm một phần, để không lúc nào thiếu cỏ.
Sai lầm hay gặp
- Để cỏ voi già tới khi trổ cờ mới cắt vì muốn được nhiều ký.
- Cắt sát đất cỏ Mombasa như cắt cỏ voi, cỏ chậm mọc lại, bụi chết dần.
- Không bón lại, chỉ lấy ra mà không trả vào.
- Cắt dồn cả ruộng một lúc, rồi mấy tuần sau không có cỏ đúng tuổi.
- Băm quá vụn, bò ít nhai lại.
Bắt tay làm và học thêm
Sổ ruộng cỏ
Đánh số các băng ruộng. Mỗi lần cắt, ghi: ngày, băng số mấy, chiều cao trước khi cắt, số bao hoặc số xe rùa thu được (cân thử một bao để quy ra ký), ngày bón phân, loại phân. Sau một năm, cộng lại sẽ biết mỗi băng cho bao nhiêu ký mỗi năm, mùa nào hụt, băng nào kém cần trồng lại. Con số này còn là cơ sở để tính số bò ruộng cỏ có thể nuôi được và lượng phải dự trữ cho mùa thiếu.
Học thêm ở đâu
Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì và các trạm khuyến nông tỉnh thường có hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu cắt cho từng giống cỏ, có lớp tập huấn ngắn. Hộ nuôi bò sữa có thể hỏi kỹ thuật viên của nhà máy sữa thu mua, vì nhiều công ty có bộ phận hỗ trợ trồng cỏ cho hộ cung cấp sữa. Giáo trình về cây thức ăn gia súc của các trường nông nghiệp có phần sinh lý tái sinh của cỏ, giải thích vì sao chừa gốc quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ voi bao nhiêu ngày thì cắt?
Lứa đầu thường khoảng 60–75 ngày sau trồng, các lứa sau khoảng 30–45 ngày vào mùa mưa, khi cây cao khoảng 0,8–1,2 m và thân còn mềm. Mùa khô, mùa rét cỏ mọc chậm nên khoảng cách lứa dài hơn. Đây là khoảng tham khảo, nên quan sát cây thay vì đếm ngày cứng.
Cắt cỏ voi chừa gốc bao nhiêu?
Thường chừa gốc khoảng 5–10 cm, cắt vát bằng dao sắc để nước không đọng. Cỏ Ghi nê như Mombasa cần chừa gốc cao hơn, khoảng 15–25 cm. Cắt quá sát làm cỏ tái sinh chậm và bụi chết dần.
Vì sao không nên để cỏ già mới cắt?
Cỏ già nhiều thân hoá gỗ, ít lá, đạm thấp và khó tiêu hoá. Bò ăn no bụng mà vẫn chậm lớn, lại bỏ phần thân cứng ở máng. Được nhiều ký cỏ nhưng thực tế bò dùng được ít hơn.
Có cần băm cỏ voi cho bò không?
Nên băm thành đoạn ngắn vài phân để bò ăn cả thân, giảm lãng phí. Không nên băm quá vụn vì bò cần sợi đủ dài để nhai lại. Cỏ cắt về nên cho ăn trong ngày.
Ruộng cỏ voi dùng được bao lâu?
Nếu chăm và bón đều, ruộng cỏ voi hay VA06 có thể cho cắt vài năm liền. Khi bụi thưa, gốc nhô cao, cỏ dại lấn và năng suất giảm rõ dù bón đủ thì nên trồng lại. Nhiều trại trồng lại từng phần ruộng mỗi năm để không thiếu cỏ.
