Trâu, bò, dê, cừu tiêu hoá được cỏ và rơm nhờ dạ dày bốn ngăn, trong đó dạ cỏ là một bồn lên men khổng lồ chứa hàng tỉ vi sinh vật. Chính vi sinh vật chứ không phải con vật phân giải chất xơ thành các axit béo bay hơi, nguồn năng lượng chính của gia súc nhai lại, rồi bản thân vi sinh vật lại trở thành nguồn đạm cho con vật. Hiểu dạ cỏ là hiểu vì sao phải đổi khẩu phần từ từ, vì sao không cho ăn quá nhiều thức ăn tinh, và vì sao bò nằm nhai lại là dấu hiệu khoẻ.
Bốn ngăn dạ dày và việc của từng ngăn
| Ngăn | Tên thường gọi | Việc chính |
|---|---|---|
| Dạ cỏ | Bao tử lớn | Chứa và lên men thức ăn nhờ vi sinh vật; ở bò trưởng thành chiếm phần lớn dung tích dạ dày, có thể chứa hàng trăm lít |
| Dạ tổ ong | Nhìn mặt trong như tổ ong | Nối liền với dạ cỏ, đẩy thức ăn lên miệng để nhai lại; giữ lại vật nặng như đinh, dây thép bò lỡ nuốt |
| Dạ lá sách | Mặt trong xếp nếp như trang sách | Hút bớt nước, nghiền tiếp thức ăn trước khi xuống ngăn cuối |
| Dạ múi khế | Dạ dày thật | Tiết axit và men tiêu hoá giống dạ dày người; tiêu hoá vi sinh vật và phần thức ăn còn lại |
Ba ngăn đầu thường được gọi chung là dạ dày trước. Chúng không tiết men tiêu hoá như dạ dày người; mọi việc phân giải ở đó là do vi sinh vật làm.
Bên trong dạ cỏ: một "lò ủ" chạy suốt ngày đêm
Dạ cỏ giống một nồi ủ ấm, ẩm, không có không khí, được khuấy liên tục bằng những cơn co bóp. Trong đó sống vi khuẩn, động vật nguyên sinh và nấm. Mỗi nhóm làm một việc:
- Vi khuẩn phân giải xơ bám vào mảnh cỏ, rơm, cắt dần cellulose và hemicellulose. Đây là nhóm làm việc chậm nhưng quan trọng nhất với thức ăn thô.
- Vi khuẩn phân giải tinh bột và đường làm việc rất nhanh khi gặp cám, ngô, sắn.
- Nấm đâm sợi vào mô cứng của thân cây, mở đường cho vi khuẩn.
- Động vật nguyên sinh ăn vi khuẩn và tinh bột, giúp điều hoà quá trình lên men.
Sản phẩm của quá trình lên men gồm các axit béo bay hơi (chủ yếu là axit axetic, propionic, butyric) được hấp thu qua thành dạ cỏ, cung cấp phần lớn năng lượng của con vật; khí (khí cacbonic và mêtan) được thải ra qua ợ hơi; và sinh khối vi sinh vật, theo thức ăn xuống dạ múi khế và ruột, trở thành nguồn đạm chất lượng cao.
Axit axetic liên quan nhiều tới mỡ sữa, axit propionic liên quan tới tạo đường và tăng trọng. Vì thế khẩu phần nhiều xơ thường cho sữa có tỉ lệ mỡ cao hơn, còn khẩu phần nhiều tinh giúp vỗ béo nhanh hơn, nhưng chỉ tới một giới hạn.
Nhai lại và nước bọt
Gia súc nhai lại ăn nhanh, nuốt vội, rồi lúc nghỉ mới ợ từng viên thức ăn lên nhai kỹ lại. Một con bò khoẻ dành nhiều giờ mỗi ngày để nhai lại, phần lớn khi nằm. Nhai lại có hai tác dụng: nghiền nhỏ thức ăn cho vi sinh vật dễ bám, và tiết ra rất nhiều nước bọt.
Nước bọt của bò chứa chất đệm (bicarbonat) trung hoà axit sinh ra trong dạ cỏ. Một con bò trưởng thành tiết hàng trăm lít nước bọt mỗi ngày khi được ăn đủ thức ăn thô. Nếu khẩu phần ít xơ dài, bò nhai lại ít, nước bọt ít, dạ cỏ dễ bị chua.
Mẹo quan sát nhanh: đi một vòng chuồng vào lúc yên tĩnh sau bữa ăn vài giờ. Trong đàn khoẻ, phần lớn con đang nằm nghỉ thì có nhiều con đang nhai lại. Đếm số lần nhai cho một viên thức ăn: khẩu phần đủ xơ thì bò nhai mỗi viên khá lâu; khẩu phần nhiều tinh, cỏ băm quá vụn thì số lần nhai giảm hẳn.
Độ chua của dạ cỏ và vì sao không được ăn quá nhiều tinh
Dạ cỏ khoẻ có môi trường gần trung tính. Khi bò ăn một lượng lớn thức ăn giàu tinh bột, đường (cám, ngô, sắn, bã bia) trong thời gian ngắn, vi khuẩn phân giải tinh bột sinh axit rất nhanh, nhanh hơn khả năng hấp thu và trung hoà. Dạ cỏ bị chua: vi khuẩn phân giải xơ chết bớt, bò bỏ ăn, phân lỏng có bọt, nặng thì chướng bụng, mất nước, què móng về sau. Ca nặng phải gọi thú y ngay.
Những nguyên tắc rút ra:
- Thức ăn thô là nền: cỏ, rơm, cỏ ủ chua luôn phải có, đủ dài để bò nhai lại.
- Thức ăn tinh chia nhiều bữa nhỏ, không đổ một lần.
- Cho ăn thô trước, tinh sau hoặc trộn đều, để dạ cỏ có "đệm".
- Tăng tinh từ từ qua nhiều ngày khi bắt đầu vỗ béo hoặc khi bò mới đẻ.
Đổi khẩu phần phải từ từ
Quần thể vi sinh vật trong dạ cỏ thích nghi với loại thức ăn con vật đang ăn. Đổi đột ngột, chẳng hạn từ chăn thả cỏ đồng sang ăn cỏ ủ chua và cám ở chuồng vỗ béo, là đặt cả quần thể vào môi trường lạ: nhóm vi sinh mới chưa kịp tăng, nhóm cũ không còn thức ăn. Hậu quả hay gặp là bò mới mua về bị tiêu chảy, bỏ ăn mấy ngày.
Khuyến cáo phổ biến trong tài liệu kỹ thuật là chuyển khẩu phần trong khoảng một đến hai tuần: mỗi vài ngày thay một phần thức ăn cũ bằng thức ăn mới. Bò mới mua về nên cho ăn cỏ, rơm quen thuộc trước, thức ăn tinh tăng dần sau.
Bê con: dạ cỏ chưa hoạt động
Bê, nghé, dê con mới sinh có dạ cỏ nhỏ, chưa có quần thể vi sinh vật đầy đủ. Sữa bú vào đi qua một rãnh gọi là rãnh thực quản, khép lại thành ống dẫn sữa thẳng xuống dạ múi khế, bỏ qua dạ cỏ. Vì thế con non lúc đầu tiêu hoá như động vật dạ dày đơn.
Dạ cỏ phát triển khi con non bắt đầu ăn thức ăn đặc: cỏ non, thức ăn tinh cho bê, có nước uống tự do. Bê được tập ăn sớm có dạ cỏ phát triển nhanh hơn, cai sữa dễ hơn. Chi tiết nuôi bê nằm trong chuyên mục Sinh sản và con non.
Urê, khí mêtan và những điều cần cẩn thận
Urê và đạm phi protein
Vi sinh vật dạ cỏ có thể dùng amoniac để tự tổng hợp đạm. Nhờ đặc điểm này, gia súc nhai lại tận dụng được urê và các nguồn đạm phi protein khác, điều mà động vật dạ dày đơn không làm được. Đó là cơ sở của kỹ thuật ủ rơm với urê và bánh dinh dưỡng có urê.
Nhưng urê cũng là con dao hai lưỡi: dùng quá nhiều hoặc trộn không đều, amoniac sinh ra nhanh hơn vi sinh vật dùng kịp, ngấm vào máu gây ngộ độc. Bê nhỏ chưa có dạ cỏ hoàn chỉnh thì không dùng được. Chỉ dùng urê theo đúng công thức đã được hướng dẫn (xem bài về rơm ủ urê), và khi nghi ngộ độc thì gọi thú y ngay.
Khí mêtan, ợ hơi và chướng hơi
Lên men trong dạ cỏ sinh nhiều khí, được thải ra ngoài qua ợ hơi liên tục. Khí mêtan từ dạ cỏ là một nguồn phát thải khí nhà kính được quan tâm nhiều; các khẩu phần cân đối, cỏ chất lượng tốt giúp giảm lượng mêtan trên mỗi ký thịt, ký sữa làm ra. Khi khí không thoát được, bò bị chướng hơi; bệnh này được viết riêng trong chuyên mục Phòng bệnh, ở đây chỉ nhắc: chướng hơi nặng là ca cấp cứu, phải gọi thú y ngay.
Bắt tay làm và học thêm
Ba phép quan sát dạ cỏ hằng ngày
- Nhìn hõm hông trái (phía sau xương sườn cuối, dưới xương sống): bò đói thì hõm sâu, bò ăn no thì hõm đầy. Hõm sâu kéo dài là dấu hiệu bò ăn không đủ.
- Đếm số con nhai lại trong lúc nghỉ: đàn khoẻ có nhiều con nhai lại cùng lúc.
- Xem phân: phân bò khoẻ ăn khẩu phần cân đối thường thành bánh mềm, xếp lớp, không lỏng toé, không khô cục. Phân lỏng có bọt sau khi tăng tinh là dấu hiệu dạ cỏ đang bị chua, giảm tinh ngay.
Ghi nhanh vào sổ mỗi sáng, chỉ cần một dòng. Khi có vấn đề, ghi chép này giúp thú y chẩn đoán nhanh hơn rất nhiều.
Học thêm ở đâu
Giáo trình dinh dưỡng và thức ăn gia súc của Học viện Nông nghiệp Việt Nam và các trường nông lâm có chương về tiêu hoá ở gia súc nhai lại. Viện Chăn nuôi có nhiều nghiên cứu về khẩu phần, phụ phẩm và giảm phát thải mêtan cho trâu bò. FAO có tài liệu phổ thông về dinh dưỡng gia súc nhai lại ở vùng nhiệt đới. Các bài khác trong chuyên mục Thức ăn đi từ đây vào từng loại thức ăn và khẩu phần cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Dạ dày bò có mấy ngăn?
Dạ dày bò có bốn ngăn: dạ cỏ, dạ tổ ong, dạ lá sách và dạ múi khế. Ba ngăn đầu là nơi lên men và nghiền thức ăn nhờ vi sinh vật, còn dạ múi khế là dạ dày thật, tiết axit và men tiêu hoá. Trâu, dê, cừu cũng có cấu tạo bốn ngăn tương tự.
Vì sao bò ăn cỏ mà vẫn lớn được?
Vì vi sinh vật trong dạ cỏ phân giải chất xơ thành axit béo bay hơi, cung cấp phần lớn năng lượng cho bò. Vi sinh vật sau đó lại được tiêu hoá ở dạ múi khế và ruột, trở thành nguồn đạm. Bò thực chất "nuôi vi sinh vật" để vi sinh vật nuôi lại mình.
Bò nhai lại là gì?
Nhai lại là việc bò ợ thức ăn đã nuốt từ dạ cỏ lên miệng để nhai kỹ lần nữa, thường lúc nằm nghỉ. Nhai lại giúp nghiền nhỏ thức ăn và tiết nhiều nước bọt có chất đệm, giữ dạ cỏ không bị chua. Bò ngừng nhai lại là dấu hiệu bất thường cần theo dõi.
Vì sao không cho bò ăn nhiều cám?
Ăn nhiều thức ăn tinh như cám, ngô, sắn trong thời gian ngắn làm dạ cỏ lên men quá nhanh, sinh axit nhiều, dạ cỏ bị chua. Bò bỏ ăn, phân lỏng có bọt, nặng thì chướng bụng và cần thú y. Thức ăn tinh nên chia nhiều bữa nhỏ và tăng dần.
Đổi thức ăn cho bò bao lâu thì an toàn?
Tài liệu kỹ thuật thường khuyên chuyển khẩu phần trong khoảng một đến hai tuần, mỗi vài ngày thay một phần thức ăn cũ bằng thức ăn mới. Thời gian này cho vi sinh vật dạ cỏ thích nghi. Bò mới mua về nên ăn thức ăn quen trước rồi mới tăng dần thức ăn mới.
