Nuôi cừu quy mô nhỏ ngoài Ninh Thuận: chống ẩm, giun và bệnh móng

Nuôi cừu ngoài vùng Ninh Thuận cũ là làm được, nhưng phải chống lại thứ cừu sợ nhất: ẩm. Ở vùng mưa nhiều, cừu dễ thối móng và nhiễm giun xoắn dạ múi khế gây thiếu máu, nên người nuôi cần chuồng nền cao hoặc chuồng sàn, bãi chăn khô, chăn luân phiên và theo dõi niêm mạc mắt cừu thường xuyên. Bài này dành cho hộ muốn bắt đầu với vài chục con ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, miền Trung hay miền Bắc.

Cừu đã đi xa khỏi Phan Rang

Những năm gần đây, cừu được đưa tới nhiều nơi ngoài vùng truyền thống: các tỉnh Nam Trung Bộ lân cận, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, và cả một số trang trại, khu du lịch ở miền Bắc. Có nơi nuôi để bán thịt, có nơi nuôi làm điểm trải nghiệm cho khách, có nơi thả cừu gặm cỏ dưới vườn cây. Kết quả rất khác nhau: có hộ ổn định nhiều năm, có hộ bỏ cuộc sau một mùa mưa.

Khác biệt thường không nằm ở giống mà ở chỗ người nuôi có hiểu cừu không chịu được ẩm như dê, bò hay không.

So sánh điều kiện các vùng

Kẻ thù số một: giun xoắn và thiếu máu

Ở vùng nóng ẩm, ký sinh trùng đáng sợ nhất ở cừu là loại giun tròn sống ở dạ múi khế (dạ dày thật) và hút máu, thường được nhắc với tên khoa học Haemonchus. Trứng giun theo phân ra bãi, nở thành ấu trùng bò lên ngọn cỏ ẩm, cừu ăn vào lại nhiễm. Mưa và ẩm làm vòng này quay rất nhanh.

Dấu hiệu

• Niêm mạc mắt nhợt, trắng bệch thay vì hồng tươi.
• Cừu yếu, tụt lại sau đàn khi đi chăn, thở nhanh khi bị dồn.
• Phù dưới hàm (cằm sưng mềm như túi nước).
• Gầy dần dù vẫn ăn; có thể không tiêu chảy.
• Cừu non, cừu cái mới đẻ thường nặng nhất.

Theo dõi bằng màu mí mắt

Ở nhiều nước có một phương pháp tên là FAMACHA: lật mí mắt dưới của cừu, so màu niêm mạc với một thẻ màu chuẩn để đánh giá mức thiếu máu, từ đó chỉ tẩy giun cho những con cần, thay vì tẩy cả đàn liên tục làm giun kháng thuốc. Người nuôi ở Việt Nam có thể học cách nhìn màu niêm mạc mắt từ cán bộ thú y và dùng như một thói quen hằng tuần. Lịch và loại thuốc tẩy giun phải theo hướng dẫn của thú y xã, không tự đổi thuốc liên tục.

Giảm nhiễm từ bãi chăn

• Không chăn trên bãi trũng, bãi vừa ngập, cỏ ướt sương sớm.
• Chăn luân phiên, để bãi nghỉ đủ lâu.
• Không để cừu gặm quá sát gốc; ấu trùng giun tập trung ở phần cỏ gần mặt đất.
• Kết hợp cho cắt cỏ về chuồng những ngày mưa liên tục.
• Nếu có trâu bò, chăn luân phiên bò rồi tới cừu trên cùng bãi giúp giảm bớt mầm giun của cừu (vì phần lớn giun cừu không phát triển trong bò).

Kẻ thù số hai: móng

Móng cừu ngâm nước, giẫm bùn phân nhiều ngày sẽ mềm, nứt, dễ nhiễm trùng, sinh thối móng có mùi rất hôi. Cừu què thì không đi chăn được, gầy nhanh. Phòng:

• Chuồng nền cao, thoát nước, có lớp lót khô thay thường xuyên; vùng rất ẩm thì làm sàn.
• Không để nền chuồng và sân quây thành bùn lầy.
• Kiểm tra và cắt tỉa móng định kỳ; nhờ người có kinh nghiệm hướng dẫn lần đầu.
• Cừu què nhiều con cùng lúc, móng có mùi hôi: cách ly và gọi thú y.

Thức ăn khi không có đồng khô

Ở vùng ẩm thường không thiếu cỏ, nhưng cỏ nhiều nước, ít chất xơ khô, cừu dễ tiêu chảy. Mấy điều chỉnh:

• Cho thêm cỏ khô, rơm để cân bằng chất xơ, nhất là mùa mưa.
• Không thả cừu đói vào bãi cỏ non ướt; cho ăn ít cỏ khô trước khi thả.
• Trồng cỏ chịu dẫm, có thể chăn hoặc cắt.
• Dùng khoáng ghi rõ dùng được cho cừu; không dùng khoáng của bò, dê vì cừu rất nhạy với đồng.

Mua giống từ xa và cho cừu làm quen

Phần lớn hộ ngoài vùng truyền thống mua cừu giống từ vùng Phan Rang hoặc từ trại cừu lai. Chuyến vận chuyển dài và khí hậu mới là hai cú sốc liền nhau.

1. Mua ở nơi có lý lịch, hỏi tiêm phòng, tẩy giun; xin giấy kiểm dịch vận chuyển khi đưa cừu qua tỉnh.
2. Vận chuyển lúc mát, xe có che nắng mưa, không chở quá chật, cho nghỉ uống nước nếu đường dài.
3. Cách ly khi về khoảng hai tuần; theo dõi ăn, phân, đi lại, màu niêm mạc mắt.
4. Đổi thức ăn từ từ trong một hai tuần.
5. Tránh nhập cừu vào đầu mùa mưa; tốt nhất là để cừu làm quen trong mùa khô.

Những mô hình nhỏ hay gặp

Cừu dưới vườn cây

Thả cừu gặm cỏ dưới tán vườn cây ăn quả, cây lâu năm giúp giảm công làm cỏ và có thêm phân bón. Lưu ý: cừu gặm cả cây non, vỏ cây non, nên chỉ thả ở vườn cây đã lớn hoặc bảo vệ gốc cây; không thả trong thời gian cách ly sau khi phun thuốc; không thả vườn có cây độc.

Cừu ở khu du lịch, trang trại trải nghiệm

Nhiều điểm du lịch nuôi vài chục con cừu cho khách chụp ảnh, cho ăn. Ở đây cần chú ý thêm: khách cho cừu ăn đồ lạ (bánh, thức ăn người) dễ làm cừu rối loạn tiêu hoá; trẻ em vây quanh làm cừu căng thẳng; cần khu nghỉ riêng cho cừu, quy định rõ thức ăn khách được cho, và nhắc khách rửa tay sau khi tiếp xúc gia súc.

Cừu thịt quy mô hộ

Khoảng 10–20 cừu cái và một cừu đực là quy mô hay được khuyên để bắt đầu. Trước khi mua, tìm đầu ra: nhà hàng, quán đặc sản, người buôn gia súc trong vùng. Thịt cừu chưa phổ biến bằng thịt dê ở nhiều nơi, nên “nuôi xong mới tìm người mua” là rủi ro lớn.

Bắt tay làm: bảng kiểm trước khi nuôi cừu ở vùng ẩm

• Chỗ làm chuồng có cao, không đọng nước sau mưa lớn nhất năm?
• Có bãi chăn cao, khô, chia được thành vài khu luân phiên?
• Có nguồn cỏ khô, rơm cho mùa mưa?
• Đã hỏi thú y xã về lịch tiêm phòng, tẩy giun cho cừu trong vùng?
• Đã học cách xem màu niêm mạc mắt cừu?
• Đã kê khai chăn nuôi với Uỷ ban nhân dân xã?
• Đã có ít nhất một nơi nhận mua cừu thịt?

Muốn học thêm, hãy đến thăm một hộ nuôi cừu đã trụ được vài năm ở chính vùng mình trước, không chỉ ở vùng Phan Rang: họ biết cừu ốm vào tháng nào, bãi nào không được chăn sau mưa. Hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh về các mô hình cừu đang được hỗ trợ, và đọc tài liệu của FAO về quản lý ký sinh trùng ở cừu, dê vùng nhiệt đới ẩm.