Nuôi dê thả núi vùng đá vôi: kinh nghiệm chăn thả và giữ rừng

Nuôi dê thả núi là để dê tự đi ăn lá cây trên núi đá vôi ban ngày, chiều tối về chuồng dưới chân núi. Cách này tốn ít tiền thức ăn, cho thịt dê chắc và thơm nổi tiếng, nhưng đòi người nuôi biết đọc núi: chỗ nào có lá, chỗ nào nguy hiểm, mùa nào thiếu ăn, và không được để dê phá rừng. Bài này gom kinh nghiệm của các vùng núi đá phía Bắc và Bắc Trung Bộ.

Vì sao núi đá vôi hợp với dê

Vùng núi đá vôi ở Ninh Bình, Thanh Hoá, Hoà Bình cũ, Lạng Sơn, cao nguyên đá Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang)… có chung một đặc điểm: đất ít, đá lởm chởm, cây bụi và dây leo mọc trong khe đá, cỏ thì thưa. Trâu bò đi không nổi, nhưng dê thì leo được những vách mà người không leo.

Móng dê có viền ngoài cứng và đệm trong mềm, bám đá rất chắc; thân nhẹ, thăng bằng tốt. Dê lại là con ăn lá, ngọn: núi đá có đủ thứ lá cây bụi, dây leo, chồi non mà dê ưa. Vì vậy ở nhiều vùng đá vôi, dê là gia súc duy nhất tận dụng được cái núi.

Chọn giống cho núi

Dê thả núi tốt nhất vẫn là dê cỏ hoặc dê lai ít máu ngoại: nhỏ, nhanh, chịu đói, chân chắc. Dê lai Boer hay Bách Thảo cao chân to con lớn nhanh khi có cỏ trồng, nhưng thả núi dốc thì chậm, hay trượt ngã, nhiều con không theo kịp đàn. Vài hộ trung hoà bằng cách giữ đàn cái dê cỏ thả núi, nhốt riêng vài con lai to ở chuồng chân núi để vỗ béo bằng cỏ trồng.

Một ngày thả núi

Không có giờ chuẩn cho mọi nơi, nhưng nhịp chung hay gặp như sau:

Đếm đàn mỗi tối là thói quen số một. Thiếu một con thì đi tìm ngay khi trời còn sáng; để sáng hôm sau, cơ hội tìm thấy dê còn sống giảm đi nhiều.

Dạy dê về chuồng

Người nuôi lâu năm thường tập cho dê quen một tiếng gọi riêng, một tiếng mõ hoặc tiếng kẻng, gắn với phần thưởng: về tới chuồng là có nắm muối, ít cám hoặc bó lá ngon. Sau vài tuần, nghe tiếng gọi là con đầu đàn quay về, cả đàn theo sau. Dê đầu đàn thường là một dê cái già, khôn; nhiều nơi đeo chuông cho nó để nghe được đàn đang ở đâu trong sương mù hay trong bụi rậm.

Dê mới mua về thì không nên thả núi ngay. Nhốt vài tuần cho quen chuồng, quen người, rồi thả chung với đàn cũ để chúng theo về.

Mùa vụ trên núi đá

Mùa xuân – hè

Lá non nhiều, dê lớn nhanh. Đây là lúc dễ bị chướng hơi nếu dê ăn quá nhiều lá non, ướt sau những ngày đói cuối đông. Thả muộn hơn sau mưa, cho ăn ít cỏ khô trước khi thả.

Mùa mưa

Đá trơn, dê ngã nhiều hơn, trứng giun sán trong phân và cỏ ẩm lan nhanh. Ngày mưa to thì nhốt chuồng và cắt lá về cho ăn. Dê đứng dầm mưa lâu, nhất là dê con, rất dễ viêm phổi.

Mùa đông – cuối đông

Ở miền Bắc, rét đậm và mưa phùn kéo dài, lá trên núi cạn dần, đá lạnh. Dê cái chửa cuối kỳ và dê con chịu thiệt nhất. Đây là lúc phải có kho lá khô, cỏ trồng, thân ngô ủ dưới chân núi, che chắn chuồng kín gió, và không thả núi những ngày rét đậm.

Nước uống trên núi đá

Núi đá vôi giữ nước rất kém: mưa xong là nước rút xuống hang ngầm, khe suối cạn nhanh. Dê ăn lá tươi lấy được một phần nước, nhưng mùa khô vẫn thiếu. Các cách thường thấy:

• Xây bể hoặc đặt téc hứng nước mưa ở chuồng chân núi, cho dê uống trước khi đi và khi về.
• Đặt máng nước ở điểm dê hay nghỉ trưa nếu có thể chở nước lên.
• Tránh để dê uống nước ao tù, vũng đọng: dễ nhiễm sán lá gan và các bệnh đường ruột.

Thả núi mà không phá núi

Dê ăn cả chồi non, vỏ cây tái sinh. Đàn đông, thả mãi một sườn núi thì vài năm sau sườn đó trơ đá, cây không mọc lại, đất xói. Đó là lý do nhiều địa phương có quy định riêng về chăn thả dê, và các khu bảo tồn, rừng đặc dụng, vùng lõi di sản thường cấm hoặc hạn chế thả gia súc. Trước khi thả núi ở chỗ mới, hỏi Uỷ ban nhân dân xã và kiểm lâm địa bàn xem khu nào được thả.

Những cách giữ núi mà vẫn nuôi được dê:

• Chia núi thành khu và thả luân phiên, mỗi khu nghỉ vài tháng cho cây hồi lại.
• Giữ số dê vừa với núi: thấy cây bụi trụi lá, dê phải đi xa hơn mỗi ngày là đàn đã quá đông.
• Trồng cây thức ăn ở chân núi (cỏ, keo dậu, Gliricidia) để giảm áp lực lên núi.
• Không đốt núi để cỏ non mọc: cháy lan rất nhanh trên núi đá khô và là hành vi bị cấm.

Rủi ro riêng của thả núi

• Trượt ngã, kẹt khe đá: nhất là dê chửa to, dê con. Dê què sau một ngày thả, nằm không dậy cần được xem ngay; gãy chân, chấn thương nặng thì gọi thú y.
• Mất dê: lạc, bị chó hoang hoặc trộm bắt. Đánh dấu tai, ghi sổ màu lông từng con, đếm mỗi tối.
• Ăn phải cây độc: trên núi có những loài dây leo, cây bụi độc mà người địa phương biết. Hỏi người chăn trong vùng trước khi thả khu lạ.
• Ký sinh trùng và bệnh: dê thả chung bãi với đàn nhà khác dễ lây giun sán và bệnh truyền nhiễm. Theo lịch tẩy giun, tiêm phòng do thú y xã hướng dẫn; có con chết bất thường thì báo thú y, không vứt xác xuống hang, khe núi.

Bắt tay làm: bảng kiểm trước mùa thả núi

1. Hỏi xã và kiểm lâm khu nào được thả, khu nào cấm.
2. Đi bộ trước một lượt khu định thả: lá cây có đủ không, khe vực nguy hiểm ở đâu, có nguồn nước không.
3. Đánh dấu tai và ghi sổ mô tả từng con.
4. Tẩy giun và tiêm phòng theo hướng dẫn của thú y xã trước mùa mưa.
5. Chọn và đeo chuông cho dê đầu đàn, tập tiếng gọi về chuồng.
6. Chuẩn bị kho lá khô, cỏ trồng, thân ngô ủ cho những ngày mưa rét không thả được.
7. Thoả thuận lối đi với hàng xóm có nương rẫy, cây trồng gần núi.

Học thêm ở đâu

Không đâu dạy thả núi tốt bằng một người chăn đã sống với núi đó nhiều năm. Ở các vùng đá vôi có nghề dê lâu đời, đi theo một ngày chăn sẽ biết nhiều hơn sách: dê ăn lá gì, tránh khe nào, gọi về ra sao. Trung tâm khuyến nông tỉnh và các đề tài nghiên cứu về chăn nuôi dê vùng núi của Viện Chăn nuôi có tài liệu về chăn thả kết hợp trồng cây thức ăn, đáng tham khảo khi muốn mở rộng đàn.