Những sai lầm hay gặp nhất khi mới nuôi dê là mua dê trước khi có nguồn thức ăn, làm chuồng thấp và ẩm, mua dê đực và dê cái cùng một chỗ, tin rằng dê “ăn gì cũng được”, và tăng đàn quá nhanh khi chưa đi hết một vòng sinh sản. Hầu hết đều tránh được nếu biết trước. Bài này gom các lỗi theo từng giai đoạn, mỗi lỗi kèm việc nên làm thay vào đó.
Trước khi mua con dê đầu tiên
1. Mua dê trước, lo thức ăn sau
Hứng khởi đi chợ mua dê về rồi mới nghĩ lấy lá ở đâu. Tháng đầu còn cắt được quanh nhà, đến mùa khô hoặc cuối đông thì hết. Dê đói gầy, dê chửa sẩy thai, người nuôi phải mua cỏ giá cao.
Thay vào đó: tính lượng thức ăn xanh cả đàn cần mỗi ngày nhân với số ngày trong mùa thiếu cỏ. Trồng cỏ, trồng hàng rào cây lá ít nhất vài tháng trước khi nhập dê.
2. Không hỏi xã, không hỏi hàng xóm
Dựng chuồng sát nhà người khác, đầu hướng gió; thả dê qua vườn hàng xóm. Chuyện cãi nhau vì mùi dê đực và dê ăn cây trồng có ở khắp các làng.
Thay vào đó: kê khai chăn nuôi với Uỷ ban nhân dân xã theo Luật Chăn nuôi 2018, hỏi cán bộ nông nghiệp về khoảng cách và xử lý chất thải; nói chuyện trước với hàng xóm về vị trí chuồng và lối thả.
Khi đi mua dê
3. Mua dê ở chợ không rõ nguồn
Dê ở chợ có thể gom từ nhiều nơi, có con đang ủ bệnh, có con bị loại khỏi đàn vì đẻ kém. Một số người bán còn cho dê ăn uống căng bụng trước khi cân để tăng trọng lượng.
Thay vào đó: mua ở trại hoặc hộ có đàn ổn định, xin xem chuồng, xem mẹ, hỏi lịch tiêm phòng và tẩy giun. Cân lúc dê chưa ăn uống buổi sáng nếu mua theo cân.
4. Mua dê đực và dê cái cùng một chỗ
Tiện mua trọn bộ, nhưng rất có thể con đực là anh em, bố con với đàn cái. Lứa đầu tiên đã có dê con yếu, nhỏ.
Thay vào đó: mua dê đực ở nguồn khác, xa hơn, có lý lịch riêng.
5. Chọn dê theo màu lông và cái tên
Thấy đầu nâu đỏ là tin “Boer thuần”, thấy đen là tin “Bách Thảo”, trả giá cao. Màu lông không phải giấy tờ.
Thay vào đó: xem răng để biết tuổi, xem bầu vú, móng, độ khoẻ; hỏi số con mỗi lứa; mua dê thuần thì mua ở cơ sở giống có sổ phả hệ.
6. Nhập dê mới thẳng vào đàn
Dê mới mua mang mầm bệnh hoặc ký sinh trùng vào cả đàn cũ.
Thay vào đó: nhốt riêng ở ô cách ly ít nhất khoảng hai tuần, theo dõi ăn uống, phân, ho; hỏi thú y xã về việc tẩy giun, tiêm phòng cho dê mới trước khi nhập đàn.
Chuồng trại
7. Chuồng thấp, nền đất, kín bưng
Đây là lỗi đắt nhất. Dê nằm ẩm, hít amoniac từ phân ướt, viêm phổi, thối móng quanh năm, dê con chết mùa rét.
Thay vào đó: chuồng sàn cao, khe sàn vừa, gầm vét được, thoáng phía trên, che gió lùa ở tầm sàn. (Kích thước có ở bài chuồng sàn.)
8. Nhốt chung mọi lứa tuổi
Dê đực non phối với mẹ, chị em; dê lớn tranh ăn, húc dê nhỏ, dê chửa bị húc sẩy thai.
Thay vào đó: chia ô theo nhóm: dê đực, dê cái chửa, dê nuôi con, dê hậu bị, dê con tập ăn.
9. Buộc dê bằng dây dài cạnh vật cản
Dê buộc dây gần hàng rào, cây ngã, bờ cao có thể nhảy qua rồi bị dây thắt cổ. Đây là kiểu chết dê vô lý mà nhiều người mới gặp.
Thay vào đó: hạn chế buộc dây; nếu buộc, chọn chỗ trống, dây không quá dài, có khoá xoay để dây không xoắn, và người phải ở gần.
Thức ăn
10. Tin rằng dê “ăn gì cũng được”
Dê thật ra kén ăn: không ăn thức ăn bẩn, rơi sàn, ướt; lại tò mò gặm những thứ có hại như túi nilon, dây buộc, lá trúc đào, cỏ vừa phun thuốc.
Thay vào đó: treo lá trên giàn, cho ăn đa dạng, dọn rác nilon quanh chuồng và bãi thả, nhổ bỏ cây độc gần chuồng.
11. Đổi thức ăn đột ngột, cho ăn tinh quá nhiều
Muốn dê lớn nhanh, người mới hay đổ cám nhiều. Dê chướng bụng, tiêu chảy, có con chết vì rối loạn dạ cỏ; dê đực ăn nhiều tinh, uống ít nước dễ bị sỏi tiết niệu.
Thay vào đó: lá cỏ là nền, thức ăn tinh chỉ bổ sung, tăng dần trong một hai tuần; nước sạch luôn có.
12. Tìm “thuốc tăng trọng”
Có người mách trộn chất này chất kia cho dê nhanh lớn. Các chất cấm như salbutamol, clenbuterol, kháng sinh trộn thức ăn để kích thích tăng trọng đều bị cấm trong chăn nuôi vì tồn dư trong thịt gây hại cho người ăn, và người dùng có thể bị xử phạt nặng.
Thay vào đó: dê lớn nhanh nhờ giống tốt, thức ăn đủ đạm, chuồng khô, tẩy giun đúng lịch. Không có lối tắt an toàn.
Sinh sản và dê con
13. Cho dê cái non phối quá sớm
Dê cái mới vài tháng tuổi, còn nhỏ, đã bị dê đực phối vì nhốt chung. Đẻ khó, con nhỏ, mẹ còi cọc cả đời.
Thay vào đó: chỉ cho phối khi dê cái đạt khoảng 2/3 khối lượng trưởng thành; tách dê đực non từ khi cai sữa.
14. Không ghi sổ
Không biết dê nào phối ngày nào, không biết ngày đẻ, không chuẩn bị ô đẻ, dê đẻ giữa đêm rét ngoài chuồng chung.
Thay vào đó: ghi ngày phối, tính ngày đẻ (cộng khoảng 150 ngày), chuyển ô đẻ trước một tuần.
15. Để dê con tự lo
Nghĩ dê mẹ tự biết chăm. Phần lớn đúng, nhưng con yếu trong ca sinh đôi, sinh ba, con của mẹ đẻ lứa đầu thường cần người giúp bú sữa đầu và giữ ấm.
Thay vào đó: có mặt khi dê đẻ nếu được, kiểm tra từng con đã bú chưa trong giờ đầu.
Sức khoẻ và tiền bạc
16. Tự mua thuốc tiêm theo lời mách
Dê ốm là ra hiệu thuốc mua kháng sinh tiêm. Sai bệnh, sai liều, dê không khỏi, vi khuẩn kháng thuốc, thịt sữa còn tồn dư.
Thay vào đó: cách ly, ghi dấu hiệu, gọi thú y xã. Bệnh phải khai báo (như lở mồm long móng) thì báo chính quyền, không bán chạy dê ốm, không vứt xác ra sông suối.
17. Bỏ qua tẩy giun và cắt móng
Dê gầy dần, lông xơ, niêm mạc mắt nhợt, người nuôi tưởng giống kém. Móng dài cong làm dê đi lệch, què.
Thay vào đó: theo lịch tẩy giun do thú y hướng dẫn, nhất là trước và sau mùa mưa; kiểm tra, cắt móng định kỳ.
18. Tăng đàn bằng vốn vay trước khi qua một vòng
Thấy dê đẻ nhanh, tính trên giấy thấy lãi to, vay tiền mua thêm vài chục con. Một mùa dịch hay một mùa khô thiếu cỏ là đủ làm vỡ kế hoạch.
Thay vào đó: đi hết ít nhất một vòng phối – đẻ – cai sữa – bán với đàn nhỏ, có số liệu thật của chính mình rồi mới mở rộng. Lập bảng chi phí mỗi ngày cho một con, ghi rõ đâu là số giả định.
Bảng tóm tắt: lỗi nào đắt nhất
| Nhóm lỗi | Hậu quả thường gặp | Mức thiệt hại |
|---|---|---|
| Chuồng ẩm, thấp | Viêm phổi, dê con chết mùa rét | Rất cao, kéo dài nhiều năm |
| Không cách ly dê mới | Bệnh lan cả đàn | Có thể mất cả đàn |
| Thiếu thức ăn mùa khô, rét | Sụt cân, sẩy thai, chậm động dục | Cao |
| Đồng huyết | Dê con nhỏ, yếu, dị tật | Âm thầm, tích luỹ |
| Tự chữa bệnh | Chữa sai, kháng thuốc, tồn dư | Cao, khó đo |
| Mở rộng quá nhanh | Nợ, bán tháo | Rất cao |
Học thêm ở đâu
Cách rẻ nhất để tránh sai lầm là mượn sai lầm của người khác. Đi thăm hai ba hộ nuôi dê trong vùng, hỏi thẳng: năm đầu mất bao nhiêu con, vì sao. Đăng ký lớp tập huấn của trung tâm khuyến nông tỉnh. Ở miền Bắc, Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây có tài liệu và lớp ngắn ngày cho người mới. Đọc kỹ các bài trong danh mục này về chuồng, thức ăn, dê đực và dê con trước khi mua con đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Mới nuôi dê nên mua bao nhiêu con?
Nhiều lớp khuyến nông khuyên bắt đầu với khoảng 5–10 dê cái và một dê đực từ nguồn khác. Đi hết một vòng sinh sản, có số liệu của chính mình rồi mới tăng đàn.
Vì sao dê nuôi mãi không lớn?
Nguyên nhân hay gặp là nhiễm giun sán, thức ăn thiếu đạm hoặc không đủ lượng, chuồng ẩm làm dê ốm âm ỉ, và đồng huyết. Kiểm tra từng nguyên nhân và hỏi thú y về lịch tẩy giun.
Có nên mua dê ở chợ không?
Có thể, nhưng rủi ro cao hơn vì không rõ nguồn và tình trạng bệnh. Nếu mua ở chợ, chọn con khoẻ, xem răng, móng, bầu vú và luôn cách ly ít nhất hai tuần trước khi nhập đàn.
Cho dê ăn thuốc tăng trọng có được không?
Không. Các chất như salbutamol, clenbuterol và kháng sinh trộn thức ăn để kích thích tăng trọng đều bị cấm vì tồn dư gây hại cho người ăn. Dê lớn tốt nhờ giống, thức ăn đủ đạm và chuồng khô.
Dê ốm có nên tự mua thuốc tiêm không?
Không nên. Hãy cách ly dê ốm, ghi lại dấu hiệu và gọi thú y xã. Tự tiêm dễ sai bệnh, sai liều, gây kháng thuốc và tồn dư trong thịt, sữa.
