Trâu sinh sản: nhận biết động dục kín và chăm nghé con mới sinh

Trâu cái hay "động dục kín": biểu hiện mờ nhạt, ngắn, thường xảy ra về đêm hoặc sáng sớm, nên người nuôi dễ bỏ lỡ và khoảng cách lứa đẻ kéo dài. Muốn trâu đẻ đều, cần theo dõi sáng sớm và chiều tối, nhận ra những dấu hiệu nhỏ, phối đúng lúc, giữ trâu mẹ đủ thể trạng. Nghé con sau khi sinh phải được bú sữa đầu sớm, giữ ấm, giữ rốn sạch, và được thú y kiểm tra giun đũa trong những tuần đầu.

Vì sao trâu sinh sản chậm

So với bò, trâu có mấy "điểm chậm" cộng dồn: động dục lần đầu muộn (thường khoảng 2,5–3 năm tuổi), mang thai lâu (gần 11 tháng), sau đẻ động dục lại muộn, và biểu hiện động dục kín đáo. Ở hộ nuôi, khoảng cách hai lứa của trâu thường 18–24 tháng, có con lâu hơn. Ông bà ta có câu "ba năm hai lứa" để chỉ một con trâu cái đẻ tốt; đạt được mức đó đã là giỏi.

Phần lớn sự chậm trễ không nằm ở trâu mà ở hai điều người nuôi kiểm soát được: thể trạng trâu mẹ và việc phát hiện động dục.

Chu kỳ động dục của trâu

Tính mùa vụ của trâu rõ hơn bò: mùa hè nóng, biểu hiện động dục yếu đi; trời mát và cỏ tốt, trâu động dục nhiều hơn. Điều này giải thích vì sao nhiều nơi nghé hay sinh tập trung vào một số tháng trong năm.

Nhận biết động dục kín

Bò động dục thường kêu rống, nhảy lên lưng con khác, đứng yên cho con khác nhảy, rất dễ thấy. Trâu thì kín đáo hơn nhiều. Những dấu hiệu nên tìm:

• Âm hộ: hơi sưng, mọng, niêm mạc bên trong đỏ hồng hơn bình thường.
• Niêm dịch: dịch trong, dai, chảy thành sợi từ âm hộ; có khi chỉ thấy vệt dịch dính ở đuôi, mông, hoặc trên nền chuồng chỗ trâu nằm.
• Hành vi: hay đi lại, kém ăn hơn một chút, hay ngửi trâu khác, đi tách đàn tìm trâu đực, đái rắt từng ít một.
• Phản ứng với trâu đực: trâu đực đi theo, ngửi; trâu cái đứng yên cho nhảy.
• Sữa: trâu đang nuôi nghé đôi khi giảm sữa trong ngày động dục.

Cách theo dõi hiệu quả

1. Quan sát ít nhất hai lần mỗi ngày: sáng sớm khi mở chuồng và chiều tối khi đưa trâu về. Mỗi lần dành vài phút nhìn kỹ vùng âm hộ và đuôi.
2. Ghi ngày trâu đẻ, ngày thấy dấu hiệu nghi ngờ. Từ đó tính ra những ngày cần theo dõi kỹ ở chu kỳ sau (cách khoảng ba tuần).
3. Ở vùng thả chung, để ý trâu đực trong đàn: trâu đực đi kè một con trâu cái là tín hiệu tốt.
4. Nhờ dẫn tinh viên hoặc thú y khám nếu trâu đã lâu sau đẻ mà không thấy động dục.

Phối giống: trâu đực hay thụ tinh nhân tạo

Vì động dục kín và ngắn, phần lớn trâu ở Việt Nam vẫn được phối bằng trâu đực nhảy trực tiếp: trâu đực trong đàn tự tìm ra trâu cái động dục tốt hơn mắt người. Điều quan trọng là trâu đực đó phải là con tốt, đã qua bình tuyển nếu có, và được đổi định kỳ để tránh cận huyết.

Thụ tinh nhân tạo trâu đã được áp dụng ở một số chương trình, kể cả dùng tinh trâu Murrah để lai. Muốn làm được, người nuôi phải phát hiện động dục chính xác và gọi dẫn tinh viên kịp thời; có nơi áp dụng gây động dục đồng loạt do cán bộ kỹ thuật thực hiện. Đây là việc của người có chuyên môn, hộ nuôi chỉ cần hiểu và phối hợp.

Trâu chửa và trâu sắp đẻ

Trâu chửa khoảng 320–335 ngày. Ghi ngày phối để tính ngày đẻ dự kiến. Trong những tháng cuối, trâu cần được ăn đủ, có thể trạng vừa phải, không cày kéo nặng, không đi đường dốc trơn, không bị trâu khác húc. Dấu hiệu sắp đẻ: bầu vú căng to, núm vú căng, có khi rỉ sữa; âm hộ sưng, chảy dịch; hai bên gốc đuôi lõm xuống; trâu bồn chồn, hay nằm xuống đứng lên, tách đàn.

Trâu thường đẻ dễ hơn bò. Nhưng nếu trâu rặn mạnh lâu mà không thấy nghé ra, chỉ thấy một chân, thấy đầu mà không thấy chân, nghé nằm ngược, hoặc sau đẻ lâu mà nhau không ra, phải gọi thú y ngay. Không tự kéo mạnh, không tự đưa tay vào sâu khi chưa có hướng dẫn.

Nghé con trong những ngày đầu

1. Thông đường thở: lau sạch nhớt ở mũi, miệng nghé nếu trâu mẹ chưa liếm.
2. Rốn: để rốn tự đứt hoặc cắt theo hướng dẫn của thú y; sát trùng đầu rốn và giữ chỗ nằm khô sạch để rốn không nhiễm trùng.
3. Sữa đầu: nghé phải bú được sữa đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng một hai giờ sau sinh. Sữa đầu mang kháng thể giúp nghé chống bệnh trong những tuần đầu. Nghé yếu không tự bú được thì giúp nghé ngậm vú hoặc vắt sữa đầu cho nghé uống.
4. Giữ ấm: nghé sinh vào mùa rét miền Bắc rất dễ chết rét. Chuồng phải kín gió, lót rơm dày, có khi cần quây bạt, sưởi an toàn.
5. Theo dõi trâu mẹ: nhau ra hết chưa, trâu mẹ có ăn uống, đứng dậy bình thường không.

Nghé từ vài tuần tới cai sữa

Nghé bắt đầu tập gặm cỏ non từ vài tuần tuổi. Cho nghé đi theo mẹ, có cỏ non, nước sạch. Một mối nguy hay gặp ở nghé là giun đũa: nghé nhiễm từ trong bụng mẹ và qua sữa, phát bệnh ở những tuần đầu, với dấu hiệu tiêu chảy phân trắng hoặc vàng, mùi tanh khắm, bụng chướng, gầy rộc, lông xù. Đây là bệnh có thể làm chết nhiều nghé nếu không xử lý. Hãy hỏi thú y xã về lịch kiểm tra và tẩy giun đũa cho nghé ngay từ khi nghé mới sinh; thuốc và liều do thú y chỉ định.

Nghé thường được cai sữa khi khoảng 6–9 tháng tuổi, tuỳ thể trạng nghé và trâu mẹ. Trâu mẹ gầy mà vẫn nuôi nghé lâu thì động dục lại càng muộn. Cai sữa đúng lúc, cho trâu mẹ ăn tốt để hồi thể trạng là cách rút ngắn khoảng cách lứa.

Bắt tay làm: sổ sinh sản cho từng trâu cái

• Tên hoặc dấu hiệu nhận biết, tuổi ước.
• Ngày đẻ các lứa, giới tính và tình trạng nghé.
• Ngày thấy động dục, ngày phối, trâu đực hay tinh nào.
• Ngày đẻ dự kiến (cộng khoảng 11 tháng từ ngày phối).
• Ngày cai sữa nghé, ngày tẩy giun, tiêm phòng.

Sổ này giúp thấy ngay con nào đẻ thưa bất thường để nhờ thú y khám. Muốn học thêm, các lớp khuyến nông về chăn nuôi trâu sinh sản, tài liệu của Viện Chăn nuôi, và giáo trình sinh sản gia súc của Học viện Nông nghiệp Việt Nam là nguồn đáng tin.