Ủ phân bò hoai mục và bán phân bò: cách ủ nóng, đảo đống, đầu ra

Ủ phân bò đúng cách là gom phân khô vào hố hoặc nhà ủ có mái, giữ ẩm vừa phải (nắm chặt thấy ẩm tay nhưng không chảy nước), trộn chế phẩm vi sinh, nén và phủ kín, đảo định kỳ cho tới khi phân hoai, tơi, hết mùi hôi, thường mất từ vài tuần tới vài tháng tuỳ cách ủ. Phân bò đã ủ hoai là thứ bán được cho vườn cây ăn trái, cà phê, hồ tiêu, rau màu và người trồng hoa kiểng; với hộ nuôi bò, đây là nguồn thu đều đặn chứ không chỉ là việc dọn dẹp.

Vì sao không nên bón phân bò tươi

Phân bò tươi bón thẳng cho cây gây ra ba rắc rối. Thứ nhất, phân còn đang phân giải trong đất sẽ sinh nhiệt và khí, làm nóng rễ non, cây con có thể vàng lá. Thứ hai, phân tươi chứa hạt cỏ dại mà bò ăn vào chưa tiêu hoá hết, rải phân là gieo cỏ khắp ruộng. Thứ ba, phân tươi có thể mang vi khuẩn và trứng ký sinh trùng, đưa lên rau ăn sống là chuyện sức khoẻ. Ủ nóng đúng cách giải quyết được phần lớn cả ba.

Đó cũng là lý do người mua phân có kinh nghiệm luôn hỏi "phân ủ chưa, ủ bao lâu". Phân ủ hoai bán được giá hơn phân tươi phơi khô.

Hố ủ hay nhà ủ: làm thế nào

Chỗ ủ nên nằm ở phía thấp, cuối hướng gió so với nhà ở, nhưng đủ gần chuồng để đẩy xe rùa. Ba yêu cầu bắt buộc:

• Có mái che: mưa làm ướt sũng đống ủ, nước mưa rửa trôi chất dinh dưỡng và chảy ra ngoài thành nước đen hôi.
• Nền chống thấm: láng xi măng hoặc lót bạt dày, có rãnh nhỏ thu nước rỉ về một hố nhỏ; nước rỉ này tưới ngược lên đống ủ.
• Chia ngăn: ít nhất hai đến ba ngăn để một ngăn đang chất phân mới, một ngăn đang ủ, một ngăn đã hoai chờ đóng bao.

Hộ vài con có thể dùng hố đất có lót bạt và mái lá đơn giản. Trại lớn hơn làm nhà ủ tường gạch thấp ba mặt, mặt trước để trống cho xe vào xúc.

Quy trình ủ nóng cơ bản

1. Gom phân khô từ việc cào chuồng hằng ngày; có thể trộn thêm rơm vụn, cỏ thừa, trấu để đống ủ tơi, thoáng khí.
2. Điều chỉnh độ ẩm: bốc một nắm, bóp chặt. Nước nhỏ giọt qua kẽ tay là quá ướt, thêm rơm khô hoặc trấu. Nắm bung ra ngay, không dính là quá khô, tưới thêm nước hoặc nước rỉ. Vừa đủ là nắm thành khối, mở tay ra thấy ẩm, không chảy nước. Tài liệu kỹ thuật thường ghi độ ẩm khoảng 50–60%.
3. Trộn chế phẩm vi sinh theo đúng liều trên bao bì (có nhiều loại bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, phổ biến nhất là chế phẩm có nấm Trichoderma). Pha chế phẩm với nước, tưới đều từng lớp.
4. Chất thành lớp dày khoảng 20–30 cm mỗi lớp, tưới chế phẩm, rồi chất lớp tiếp. Đống ủ nên cao khoảng 1–1,5 m để giữ được nhiệt.
5. Nén nhẹ và phủ kín bằng bạt hoặc bao tải để giữ nhiệt, giữ ẩm, chặn ruồi.
6. Theo dõi nhiệt: sau vài ngày, cắm một thanh sắt vào giữa đống, rút ra sờ thấy nóng tay là đống đang ủ tốt. Ủ nóng thường đạt khoảng 50–60°C, đủ để diệt nhiều mầm bệnh và làm hạt cỏ mất sức nảy mầm.
7. Đảo đống mỗi một đến hai tuần: đưa phần ngoài vào trong, phần trong ra ngoài, kiểm tra lại độ ẩm.
8. Kết thúc khi đống nguội dần dù đã đảo, phân chuyển màu nâu sẫm, tơi xốp, mùi đất ẩm, không còn mùi hôi. Thời gian tuỳ chế phẩm và thời tiết, thường từ một tới ba tháng.

Lỗi thường gặp khi ủ

Dùng phân bò trong chính trại

Trước khi nghĩ tới bán, hãy dùng phân cho ruộng cỏ của mình. Cỏ voi, cỏ VA06, cỏ Mombasa đều là cây "háu ăn", cắt nhiều lứa trong năm thì đất kiệt nhanh. Bón lót phân bò hoai khi trồng mới và bón thêm sau một số lứa cắt giúp cỏ xanh lâu, giảm tiền phân hoá học. Vòng tròn này là cách gọn nhất để trại tự nuôi mình: bò ăn cỏ, phân về ruộng cỏ, cỏ về chuồng.

Ngoài ruộng cỏ, phân bò hoai dùng tốt cho cây ăn quả, rau màu, ngô. Với rau ăn sống, chỉ dùng phân đã ủ hoai kỹ và bón trước khi trồng, không tưới phân lỏng lên lá.

Bán phân bò: ai mua, mua thế nào

Những nhóm khách thường gặp:

• Chủ vườn sầu riêng, cà phê, hồ tiêu, điều ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ: mua số lượng lớn theo xe, theo mùa bón.
• Nhà vườn rau, hoa, cây cảnh ven đô: mua phân hoai đóng bao nhỏ, cần sạch, tơi, ít mùi.
• Người nuôi trùn quế: mua phân bò làm thức ăn nuôi trùn.
• Cơ sở sản xuất phân hữu cơ: thu gom phân từ nhiều trại, đòi hỏi số lượng đều.

Giá phân bò biến động theo vùng, theo mùa và theo chất lượng (tươi, phơi khô, ủ hoai, đóng bao). Vì vậy bài này không ghi giá. Cách tính đơn giản để biết đáng làm tới đâu:

• Ước lượng phân khô mỗi tháng của trại (phân tươi mất phần lớn khối lượng khi phơi và ủ).
• Cộng chi phí: chế phẩm vi sinh, bao bì, công đảo, công đóng bao, chở hàng.
• Hỏi giá ít nhất ba người mua trong vùng cho từng loại: xá theo xe, bao lớn, bao nhỏ.
• So giá bán trừ chi phí cho từng loại; nhiều khi bán xá cả xe cho vườn sầu riêng lại có lời hơn bỏ công đóng bao nhỏ.

Ví dụ giả định: trại 10 con, mỗi tháng thu được vài tấn phân sau ủ. Nếu một nửa dùng cho ruộng cỏ của mình, nửa còn lại bán xá, khoản thu này đủ bù một phần đáng kể chi phí chế phẩm và công dọn chuồng. Con số thật phải tự tính theo giá địa phương.

Lưu ý khi bán phân hữu cơ có đóng bao, ghi nhãn với số lượng lớn: sản xuất và kinh doanh phân bón có quy định riêng; nếu định làm thành sản phẩm thương mại, hãy hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh trước.

Bắt tay làm và học thêm

Lịch ủ ba ngăn

1. Tuần 1–4: chất phân hằng ngày vào ngăn A, tưới chế phẩm từng lớp, phủ bạt.
2. Tuần 5: ngăn A đầy, chuyển sang chất vào ngăn B. Đảo ngăn A lần đầu.
3. Tuần 6–8: đảo ngăn A mỗi một đến hai tuần, kiểm tra độ nóng, độ ẩm.
4. Tuần 9: ngăn B đầy, chất sang ngăn C. Ngăn A nếu đã nguội, tơi, hết mùi thì sàng và đóng bao hoặc đem dùng.
5. Lặp lại: ba ngăn quay vòng, lúc nào cũng có một ngăn phân thành phẩm.

Treo một tấm bảng gỗ nhỏ ở mỗi ngăn, ghi bằng phấn ngày bắt đầu, ngày đảo; nhìn là biết ngăn nào tới lượt.

Học thêm ở đâu

Trung tâm khuyến nông tỉnh thường tổ chức tập huấn ủ phân hữu cơ bằng chế phẩm vi sinh, có khi phát chế phẩm cho hộ tham gia mô hình. Cửa hàng vật tư nông nghiệp có hướng dẫn sử dụng từng loại chế phẩm. Muốn hiểu thêm về phân hữu cơ và đất, có thể tìm tài liệu của Viện Thổ nhưỡng Nông hoá. Ghé các vườn sầu riêng, cà phê lớn trong vùng để hỏi họ cần phân thế nào, mùa nào, cũng là cách tìm đầu ra.