Viêm da nổi cục là bệnh do virus thuộc nhóm đậu (capripoxvirus) gây ra ở bò và trâu, lây chủ yếu qua côn trùng hút máu như muỗi, ruồi, mòng, ve. Dấu hiệu rõ nhất là sốt rồi nổi khắp da những cục tròn, chắc, cỡ đầu ngón tay đến đồng xu lớn, sau đó hoại tử để lại vết loét sâu. Bệnh ít làm chết bò nhưng làm sụt cân, mất sữa, hỏng da, có thể gây sảy thai. Đây là bệnh phải khai báo; phòng bằng vaccine và diệt côn trùng. Bệnh không lây sang người.
Ở Việt Nam, viêm da nổi cục là bệnh "mới": ổ dịch đầu tiên được ghi nhận cuối năm 2020 ở các tỉnh biên giới phía Bắc, rồi lan ra nhiều tỉnh thành trong năm 2021. Nhiều người nuôi lâu năm vẫn chưa quen mặt bệnh này.
Bệnh từ đâu tới và lây thế nào
Viêm da nổi cục vốn lưu hành lâu đời ở châu Phi, sau đó lan sang Trung Đông, châu Âu (vùng Balkan), rồi tới Nam Á và Đông Nam Á từ khoảng năm 2019. Virus cùng nhóm với virus đậu cừu, đậu dê, nhưng bệnh viêm da nổi cục chủ yếu gây hại cho bò và trâu.
Các đường lây chính:
- Côn trùng hút máu: muỗi, ruồi hút máu (ruồi chuồng), mòng, và một số loài ve. Đây là đường lây quan trọng nhất, giải thích vì sao dịch bùng mạnh vào mùa mưa ấm, côn trùng nhiều.
- Kim tiêm dùng chung giữa nhiều con khi tiêm thuốc, tiêm vaccine.
- Vận chuyển gia súc mang bệnh từ vùng này sang vùng khác — cách bệnh nhảy xa.
- Tiếp xúc trực tiếp và thức ăn, nước uống nhiễm dịch tiết đóng vai trò ít hơn.
Vì lây qua côn trùng, chỉ cách ly con ốm thôi là chưa đủ: muỗi ruồi vẫn bay qua hàng rào. Phải kết hợp tiêm phòng và giảm côn trùng.
Nhận biết: dấu hiệu từ nhẹ tới nặng
Thời gian ủ bệnh có thể từ khoảng một tuần tới vài tuần. Diễn biến thường gặp:
- Sốt, bỏ ăn, chảy nước mắt, nước mũi; bò sữa tụt sữa rõ.
- Hạch sưng to: sờ thấy rõ hạch trước vai và trước đùi.
- Nổi cục trên da sau sốt một hai ngày: cục tròn, chắc, nổi gồ, rải rác hoặc dày đặc ở đầu, cổ, lưng, sườn, bầu vú, bộ phận sinh dục, chân. Lông trên cục thường dựng lên.
- Cục hoại tử: sau vài tuần, nhiều cục khô cứng, bong ra để lại hố loét sâu dễ nhiễm trùng, có dòi nếu không giữ sạch.
- Tổn thương niêm mạc ở miệng, mũi, mắt; chân phù nề làm con vật ngại đi.
Ca nặng có thể viêm phổi kế phát, sảy thai ở bò chửa, bò đực tạm thời giảm khả năng sinh sản. Bê non bị nặng hơn bò trưởng thành. Trâu thường mắc nhẹ hơn bò.
Đừng nhầm với
| Tình trạng | Khác viêm da nổi cục ở chỗ |
|---|---|
| Côn trùng đốt, dị ứng | Mẩn nổi nhanh, xẹp nhanh trong vài giờ đến một ngày, không sốt cao, không hạch to |
| Nấm da | Mảng tròn rụng lông, đóng vảy xám, không nổi cục chắc dưới da, không sốt |
| Ve bám dày | Nhìn kỹ thấy con ve, gỡ ra được |
| Lở mồm long móng | Mụn nước ở miệng và móng, chảy dãi thành sợi; không có cục khắp thân |
Kết luận cuối cùng phải dựa vào thú y và xét nghiệm.
Khi nghi ngờ: việc làm theo thứ tự
- Báo ngay thú y xã và chính quyền xã. Đây là bệnh thuộc diện phải công bố dịch.
- Cách ly con ốm ở chỗ riêng, có màn hoặc lưới chắn côn trùng nếu được; không thả chung bãi.
- Không bán, không vận chuyển trâu bò trong thời gian nghi bệnh; không mua thêm.
- Giảm côn trùng ngay: dọn phân, phát quang bụi rậm, lấp nước đọng, đốt khói xua muỗi buổi chiều theo cách an toàn, dùng thuốc diệt côn trùng chuồng trại theo hướng dẫn của thú y.
- Kim tiêm: mọi việc tiêm chích do thú y làm, mỗi con một kim.
Chăm con ốm
Không có thuốc đặc trị diệt virus. Thú y sẽ quyết định việc điều trị triệu chứng và chống nhiễm trùng kế phát. Chủ nuôi làm được:
- Cho ăn cỏ ngon, mềm; nước sạch đầy đủ; bổ sung muối khoáng.
- Che nắng, che mưa; chỗ nằm khô sạch.
- Vệ sinh các vết loét theo hướng dẫn thú y, đuổi ruồi, kiểm tra dòi hằng ngày.
- Theo dõi nhiệt độ, ăn uống; con thở khó, nằm liệt, bỏ ăn nhiều ngày thì báo thú y ngay.
Bò khỏi bệnh thường mất nhiều tuần đến vài tháng mới lấy lại thể trạng; da để lại sẹo làm giảm giá trị da thuộc.
Vaccine: lớp phòng chính
Vaccine viêm da nổi cục đang dùng phổ biến là vaccine sống nhược độc. Ngoài vaccine nhập khẩu, Việt Nam đã có vaccine sản xuất trong nước. Những điểm nên biết:
- Tiêm cho con khoẻ, trước mùa côn trùng hoạt động mạnh nếu có thể. Lịch tiêm và đối tượng tiêm theo hướng dẫn của cơ quan thú y tỉnh.
- Sau tiêm, một số con có thể sốt nhẹ, sưng chỗ tiêm, đôi khi nổi vài cục nhỏ — thường tự hết. Phản ứng nặng báo thú y.
- Báo trước cho cán bộ thú y con nào đang chửa, con nào đang ốm.
- Miễn dịch cần thời gian mới hình thành sau tiêm; vùng đang có dịch vẫn phải giữ biện pháp chống côn trùng song song.
- Giữ phiếu tiêm, ghi vào sổ sức khoẻ của từng con.
Giảm côn trùng quanh chuồng: việc làm được ngay
| Côn trùng | Sinh sôi ở đâu | Cách giảm |
|---|---|---|
| Muỗi | Nước đọng: vũng, lốp xe, chum vại, rãnh tắc | Lấp vũng, khơi rãnh, úp chum vại, thả cá ở ao |
| Ruồi chuồng | Phân, rơm ẩm, thức ăn thừa lên men | Dọn phân hằng ngày, ủ phân kín, không để thức ăn thừa ôi |
| Mòng (ruồi trâu) | Ven sông suối, bãi ẩm, đồng cỏ | Tránh chăn thả giờ mòng hoạt động mạnh nhất ở vùng nhiều mòng; cho trâu bò về chuồng có mái |
| Ve | Cỏ rậm, bãi chăn, khe chuồng gỗ | Phát quang, luân chuyển bãi, kiểm tra ve trên thân con vật thường xuyên |
Dùng hoá chất diệt côn trùng, thuốc trị ve phải đúng loại cho gia súc, đúng hướng dẫn của thú y và nhãn thuốc, lưu ý thời gian ngừng trước khi bán thịt, sữa.
Bắt tay làm và học thêm
- Đi một vòng quanh chuồng tìm mọi chỗ nước đọng và đống phân ẩm — xử lý ngay trong tuần.
- Hỏi thú y xã: đàn mình đã tiêm viêm da nổi cục chưa, đợt tới là khi nào.
- Mỗi lần chải, tắm cho bò, lướt tay khắp da cổ, vai, sườn để phát hiện cục sớm.
Học thêm ở đâu
Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh, cán bộ thú y xã nắm tình hình dịch và lịch tiêm. Cục Chăn nuôi và Thú y có các hướng dẫn phòng chống bệnh viêm da nổi cục. Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) và FAO có tài liệu phổ thông và hình ảnh tổn thương điển hình để người nuôi nhận diện.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh viêm da nổi cục ở bò là gì?
Là bệnh do virus nhóm đậu gây ra ở bò và trâu, làm sốt, sưng hạch và nổi nhiều cục chắc trên da, sau đó hoại tử thành vết loét. Bệnh lây chủ yếu qua côn trùng hút máu và thuộc diện phải khai báo.
Viêm da nổi cục có lây sang người không?
Không. Đây không phải bệnh lây sang người. Tuy vậy thịt, sữa của con đang ốm không nên đưa ra thị trường, và mọi trường hợp nghi bệnh phải báo thú y.
Viêm da nổi cục lây qua đường nào?
Chủ yếu qua muỗi, ruồi hút máu, mòng và ve. Ngoài ra có thể lây qua kim tiêm dùng chung và qua vận chuyển gia súc bệnh. Vì vậy phòng bệnh phải đi cùng giảm côn trùng quanh chuồng.
Bò bị viêm da nổi cục có chết không?
Tỉ lệ chết thường thấp, nhưng bò sụt cân, giảm sữa, có thể sảy thai, vết loét dễ nhiễm trùng và mất nhiều tuần đến vài tháng mới hồi phục. Bê non và con bị nặng có nguy cơ cao hơn.
Đã có vaccine viêm da nổi cục chưa?
Có. Vaccine sống nhược độc đang được dùng, gồm cả vaccine sản xuất trong nước. Lịch tiêm và đối tượng tiêm theo hướng dẫn của cơ quan thú y tỉnh.
