Tụ huyết trùng trâu bò (dân gian gọi là bệnh "sưng hầu") là bệnh nhiễm trùng máu cấp tính do vi khuẩn Pasteurella multocida gây ra, hay bùng vào mùa mưa nóng ẩm và lúc giao mùa. Con vật sốt cao, sưng nóng vùng hầu, cổ, ức, thở khò khè, thè lưỡi, chảy dãi, và có thể chết trong vòng vài giờ tới một hai ngày. Trâu mẫn cảm hơn bò. Đây là bệnh phải khai báo; phòng chủ yếu bằng tiêm vaccine trước mùa mưa theo lịch của thú y địa phương và giảm các yếu tố gây stress cho đàn.
Điều làm tụ huyết trùng nguy hiểm là tốc độ: chậm vài giờ là mất con vật. Biết sớm và gọi thú y sớm là gần như toàn bộ phần việc của người nuôi.
Vì sao bệnh hay nổ vào mùa mưa
Vi khuẩn tụ huyết trùng có thể sống sẵn ở vùng mũi họng của một số con trâu bò khoẻ mạnh mà không gây bệnh. Khi sức đề kháng giảm, vi khuẩn tăng sinh, vào máu và gây bệnh cấp; con ốm thải vi khuẩn ra nước dãi, nước mũi, phân, làm nhiễm bãi chăn và nguồn nước, rồi lây tiếp sang con khác.
Những thứ làm sức đề kháng giảm đều tập trung vào mùa mưa và giao mùa:
- Thời tiết đổi đột ngột: nắng nóng xong mưa dầm, mưa lạnh đầu mùa.
- Làm việc nặng: trâu bò cày bừa vụ mùa, kiệt sức, dầm mưa.
- Thiếu ăn sau mùa khô dài, hoặc mưa ngập bãi không chăn được.
- Vận chuyển, dồn đuổi, nhập đàn mới.
- Chuồng ngập, ẩm ướt, đứng trong bùn phân nhiều ngày.
Ở nhiều vùng của Việt Nam, người nuôi lâu năm đã quen với "mùa sưng hầu" gắn với đầu và giữa mùa mưa. Thời điểm cụ thể khác nhau theo miền, nên lịch tiêm phòng cũng do thú y từng tỉnh đặt.
Nhận biết: ba thể bệnh
| Thể | Dấu hiệu | Diễn biến |
|---|---|---|
| Quá cấp | Sốt rất cao, run, có thể chết đột ngột khi chưa kịp thấy triệu chứng rõ | Vài giờ |
| Cấp tính (hay gặp nhất) | Sốt cao, bỏ ăn, ngừng nhai lại; niêm mạc mắt mũi đỏ sẫm; chảy dãi, chảy nước mũi; vùng hầu, dưới hàm, cổ, ức sưng to, nóng, đau; thở khó, khò khè, thè lưỡi; có thể đi phân lỏng có máu | Một tới vài ngày; nếu không được thú y can thiệp sớm, tỉ lệ chết rất cao |
| Mãn tính | Ho, viêm phổi kéo dài, gầy dần, đôi khi sưng khớp | Nhiều tuần; con vật có thể thành nguồn lây |
Dấu hiệu "chìa khoá" mà người nuôi nên nhớ: sốt cao + sưng nóng vùng hầu cổ + thở khó. Thấy ba thứ này cùng lúc, đặc biệt vào mùa mưa, thì coi như nghi tụ huyết trùng.
Ở dê, cừu
Dê, cừu cũng mắc bệnh do vi khuẩn cùng nhóm, thường dưới dạng viêm phổi: sốt, ho, chảy mũi, thở nhanh, hay gặp sau vận chuyển, mưa rét, nhốt chật. Cách xử lý giống: cách ly, gọi thú y, chuồng khô thoáng.
Khi nghi ngờ: làm ngay, theo thứ tự
- Gọi thú y ngay — không chờ sáng mai, không chờ "xem thế nào". Điều trị chỉ có hiệu quả khi bắt đầu rất sớm, và việc chọn thuốc, dùng thuốc là của thú y.
- Báo chính quyền xã theo quy định với bệnh phải công bố dịch.
- Cách ly con ốm ở chỗ riêng, khô, kín mưa, thoáng khí. Không dắt đi xa — vận động làm con vật suy nhanh hơn.
- Theo dõi cả đàn: đo nhiệt độ những con còn lại, nhất là con chung chuồng, chung bãi. Con nào sốt báo luôn cho thú y.
- Không bán chạy, không giết thịt con ốm, con chết.
- Tiêu độc chuồng, dụng cụ, lối đi theo hướng dẫn của thú y; ngừng thả chung bãi, uống chung nguồn nước.
Việc chủ nuôi làm trong lúc chờ và sau khi thú y điều trị
- Để con vật đứng hoặc nằm chỗ thoáng, khô, tránh mưa gió.
- Đặt nước sạch, mát gần chỗ con vật; không cố đổ nước, đổ thuốc vào miệng khi con vật đang khó thở — dễ sặc vào phổi.
- Ghi lại giờ phát hiện, nhiệt độ, các dấu hiệu, để báo cho thú y.
Con chết vì nghi tụ huyết trùng: xử lý thế nào
Đây là lúc nhiều người phạm sai lầm nhất: thấy trâu bò chết nhanh, "thịt còn tươi", bèn mổ chia hoặc bán rẻ. Làm vậy là rải vi khuẩn ra khắp nơi qua máu, nước rửa, dụng cụ, xe chở. Việc đúng:
- Để nguyên xác, che lại, không cho chó và người đến gần.
- Báo thú y để lấy mẫu xét nghiệm (cũng là để loại trừ bệnh nguy hiểm khác như nhiệt thán, vốn cũng gây chết đột ngột).
- Tiêu huỷ theo hướng dẫn: chôn đúng chỗ, đúng độ sâu, có vôi; không vứt xuống sông, suối, ao.
Phòng bệnh: vaccine và giảm stress
Vaccine
Vaccine tụ huyết trùng trâu bò là vaccine vô hoạt, đã được dùng lâu năm ở Việt Nam. Miễn dịch không kéo dài vĩnh viễn nên phải tiêm nhắc theo định kỳ; nhiều địa phương tổ chức tiêm trước mùa mưa để đàn có miễn dịch đúng lúc rủi ro cao nhất. Lịch cụ thể, số lần tiêm trong năm, đối tượng tiêm (bê nghé từ bao nhiêu tháng tuổi) theo hướng dẫn của cơ quan thú y tỉnh.
Lưu ý chung khi tiêm: tiêm cho con khoẻ; báo trước con đang chửa, đang ốm; theo dõi phản ứng sau tiêm (hơi sốt, sưng chỗ tiêm thường tự hết; phản ứng nặng báo thú y ngay); giữ phiếu tiêm.
Giảm stress mùa mưa
| Rủi ro | Việc làm |
|---|---|
| Dầm mưa, gió lạnh đầu mùa | Cho về chuồng có mái khi mưa to kéo dài; sửa mái dột trước mùa mưa |
| Chuồng ngập, nền ướt | Nâng nền, khơi rãnh thoát nước, độn rơm khô |
| Cày kéo quá sức | Chia việc, cho nghỉ trưa, không làm khi con vật mệt, sốt |
| Thiếu ăn khi bãi ngập | Dự trữ rơm, cỏ ủ từ mùa trước |
| Mua bán, vận chuyển giữa mùa mưa | Hạn chế; con mới mua cách ly và hỏi thú y về tiêm phòng |
Bắt tay làm và học thêm
- Một tháng trước mùa mưa: hỏi thú y xã lịch tiêm tụ huyết trùng, đánh dấu những con chưa tiêm.
- Kiểm tra mái chuồng, rãnh thoát nước, kho rơm dự trữ.
- Trong mùa mưa: mỗi sáng nhìn kỹ vùng hầu cổ và nghe tiếng thở của từng con; con nào ủ rũ thì đo nhiệt.
- Dán số thú y xã ở chuồng, kèm dòng chữ: "Sốt + sưng hầu + thở khó = gọi ngay".
Học thêm ở đâu
Cán bộ thú y xã và Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh nắm tình hình dịch theo mùa của địa phương. FAO có tài liệu về bệnh tụ huyết trùng ở trâu bò châu Á, nơi bệnh này là một trong những nguyên nhân gây chết trâu bò quan trọng. Lớp khuyến nông trước mùa mưa thường lồng ghép phần phòng bệnh này.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh tụ huyết trùng trâu bò có dấu hiệu gì?
Sốt cao, bỏ ăn, ngừng nhai lại, sưng nóng vùng hầu, dưới hàm, cổ và ức, thở khó khò khè, thè lưỡi, chảy dãi. Bệnh tiến triển rất nhanh, con vật có thể chết trong vài giờ tới một hai ngày.
Vì sao tụ huyết trùng hay xảy ra vào mùa mưa?
Vi khuẩn có thể sống sẵn ở mũi họng của con khoẻ. Mùa mưa và giao mùa, trâu bò dầm mưa, làm việc nặng, thiếu ăn, chuồng ẩm nên sức đề kháng giảm, vi khuẩn tăng sinh gây bệnh rồi lây qua bãi chăn và nguồn nước.
Trâu bò bị tụ huyết trùng có chữa được không?
Có thể cứu được nếu thú y điều trị rất sớm, khi mới sốt. Để muộn khi đã sưng hầu nặng, khó thở thì tỉ lệ chết rất cao. Vì vậy nghi bệnh là phải gọi thú y ngay, không tự chữa.
Bao lâu tiêm phòng tụ huyết trùng một lần?
Vaccine phải tiêm nhắc định kỳ vì miễn dịch không kéo dài vĩnh viễn; nhiều nơi tiêm trước mùa mưa. Lịch cụ thể và tuổi tiêm cho bê nghé theo hướng dẫn của cơ quan thú y tỉnh.
Trâu chết vì tụ huyết trùng có ăn thịt được không?
Không nên mổ, ăn hay bán. Mổ xác làm vi khuẩn phát tán ra môi trường, và con chết đột ngột còn có thể do bệnh nguy hiểm khác như nhiệt thán. Phải báo thú y và tiêu huỷ theo hướng dẫn.
