Lở mồm long móng ở trâu bò: dấu hiệu nhận biết và cách phòng

Lở mồm long móng (LMLM) là bệnh do virus lây rất nhanh ở mọi loài guốc chẵn — trâu, bò, dê, cừu và cả lợn. Dấu hiệu điển hình là sốt, chảy nước dãi thành sợi, mụn nước rồi vết loét ở lưỡi, lợi, kẽ móng, vành móng và núm vú, khiến con vật bỏ ăn và đi khập khiễng. Đây là bệnh phải khai báo: thấy dấu hiệu nghi ngờ thì cách ly, báo ngay thú y xã, không bán chạy, không giết mổ. Phòng chủ yếu bằng tiêm vaccine định kỳ theo chương trình của thú y địa phương.

Bệnh hiếm khi giết chết trâu bò trưởng thành, nhưng làm mất sức kéo, mất sữa, gầy sút kéo dài và có thể giết bê nghé non. Thiệt hại lớn nhất là khi dịch lan cả vùng và chợ gia súc bị đóng.

Virus và cách nó lây

Virus LMLM có bảy type huyết thanh khác nhau (O, A, C, SAT1, SAT2, SAT3, Asia1). Miễn dịch với type này không bảo vệ được type kia — vì vậy vaccine phải đúng type đang lưu hành. Ở Việt Nam, các ổ dịch những năm gần đây chủ yếu do type O và A; type Asia1 từng xuất hiện trước đây.

Virus có nhiều trong nước dãi, dịch mụn nước, sữa, phân, hơi thở của con ốm, và có thể bắt đầu thải ra trước khi con vật lộ triệu chứng rõ. Các đường lây:

• Tiếp xúc trực tiếp giữa con ốm và con khoẻ — đường chính.
• Người, xe, dụng cụ: quần áo, giày dép, bánh xe dính dịch từ chuồng có bệnh.
• Không khí: trong điều kiện ẩm, mát, virus có thể theo gió đi khá xa.
• Sản phẩm: thịt, sữa, da của con bệnh.
• Con mang trùng: trâu bò đã khỏi có thể còn mang virus một thời gian dài.

Lợn thải ra rất nhiều virus qua hơi thở, nên ở vùng nuôi xen trâu bò với lợn, dịch dễ bùng mạnh hơn.

Nhận biết: dấu hiệu theo thứ tự

Thời gian ủ bệnh thường vài ngày, có thể tới khoảng hai tuần. Tiến triển thường gặp ở trâu bò:

1. Sốt, ủ rũ, bỏ ăn hoặc ăn chậm hẳn; bò sữa tụt sữa đột ngột.
2. Chảy nước dãi nhiều, treo thành sợi dài ở mép, hay chép miệng thành tiếng.
3. Mụn nước ở mặt lưỡi, lợi, mặt trong môi, đệm răng (hàm trên); sau một hai ngày mụn vỡ để lại vết loét đỏ, lớp niêm mạc bong ra từng mảng.
4. Mụn nước ở chân: kẽ móng, vành móng, gót. Con vật đi khập khiễng, nhấc chân, đứng không yên, thích nằm. Nặng có thể long cả móng — tên bệnh từ đó mà ra.
5. Mụn ở núm vú ở bò sữa, làm vắt sữa đau và dễ viêm vú kế phát.

Ở bê, nghé non, virus có thể tấn công cơ tim; con vật chết đột ngột mà đôi khi chưa kịp thấy mụn nước. Ở dê, cừu, triệu chứng thường nhẹ, khó thấy hơn, chủ yếu là què — nên dê cừu dễ âm thầm mang bệnh đi xa.

Phân biệt với bệnh khác

Không tự kết luận. Thấy chảy dãi kèm què ở nhiều con cùng lúc thì coi như nghi LMLM và báo thú y — chỉ xét nghiệm mới khẳng định được và xác định được type virus.

Khi nghi ngờ: làm gì, theo thứ tự

1. Cách ly con nghi ốm ngay tại chỗ, không dắt đi đâu. Ngừng thả chung bãi, ngừng cho uống chung nguồn nước với đàn khác.
2. Báo ngay thú y xã và chính quyền xã. Đây là nghĩa vụ của người nuôi với bệnh thuộc danh mục phải công bố dịch.
3. Không bán, không giết mổ, không mua thêm gia súc trong thời gian chờ kết luận. Không cho lái buôn vào chuồng.
4. Hạn chế người ra vào; người chăm đàn bệnh không sang chuồng nhà khác.
5. Vệ sinh, tiêu độc chuồng và lối đi theo hướng dẫn của thú y.
6. Xác chết (nếu có) để nguyên chờ thú y hướng dẫn tiêu huỷ, không vứt ra sông, suối, bãi.

Chăm con ốm: việc chủ nuôi làm được

Không có thuốc diệt virus LMLM. Thú y sẽ quyết định việc dùng thuốc để chống nhiễm trùng kế phát ở vết loét. Phần chủ nuôi làm được trong lúc con vật hồi phục:

• Cho ăn thức ăn mềm, cỏ non thái ngắn, cháo loãng, để con vật nuốt đỡ đau.
• Nước sạch, mát, đặt gần chỗ nằm.
• Chuồng khô ráo, lót rơm sạch để chân không ngâm bùn phân.
• Vệ sinh vết loét ở miệng, chân theo hướng dẫn của thú y; đuổi ruồi để tránh dòi.
• Bê nghé non bú mẹ đang bệnh: hỏi thú y có nên tách ra không.

Phòng bệnh: vaccine là lớp chính

Vaccine LMLM là vaccine vô hoạt, phải đúng type virus đang lưu hành ở vùng. Miễn dịch không kéo dài suốt đời, nên chương trình tiêm thường được tổ chức nhắc lại định kỳ trong năm — nhiều địa phương tiêm theo hai đợt chính mỗi năm, nhưng lịch cụ thể theo hướng dẫn của cơ quan thú y tỉnh. Một số vùng có chính sách hỗ trợ vaccine cho hộ nuôi; hỏi thú y xã.

Những điều nên biết khi tiêm:

• Tiêm cho con khoẻ. Con đang ốm, đang sốt nên báo thú y để hoãn.
• Bê nghé có kháng thể từ sữa đầu của mẹ một thời gian; thời điểm tiêm lần đầu cho con non theo hướng dẫn của thú y.
• Sau tiêm con vật có thể hơi sốt, chỗ tiêm hơi sưng vài ngày — thường tự hết. Phản ứng nặng (khó thở, ngã quỵ) thì báo thú y ngay.
• Giữ phiếu tiêm phòng. Khi bán gia súc, mua gia súc, vận chuyển, giấy tiêm phòng là thứ thường được hỏi tới.

Ngoài vaccine

• Cách ly con mới mua 2–3 tuần.
• Không mua gia súc từ vùng đang có dịch, không đi chợ gia súc khi trong vùng có thông báo dịch.
• Khay vôi ở cổng chuồng, ủng riêng cho chuồng.
• Không mang thịt, sữa, da sống từ vùng dịch về gần chuồng.

LMLM có lây sang người không

LMLM của gia súc gần như không phải mối lo cho sức khoẻ con người; các ca nhiễm ở người cực hiếm. Nhưng người lại là "phương tiện" chở virus từ chuồng này sang chuồng khác qua quần áo, giày dép. Cũng cần phân biệt: bệnh tay chân miệng ở trẻ em là do một nhóm virus khác hẳn, không liên quan tới LMLM của trâu bò.

Bắt tay làm và học thêm

• Lật sổ: lần tiêm LMLM gần nhất của từng con là khi nào? Con nào chưa có thì hỏi thú y xã đợt tiêm tới.
• Dán ở chuồng một tờ giấy ghi ba dấu hiệu: chảy dãi thành sợi — mụn hoặc loét ở lưỡi — què nhiều con. Thấy là gọi.
• Thoả thuận với hàng xóm: nhà nào có con nghi bệnh thì báo nhau, ngừng thả chung bãi.

Học thêm ở đâu

Chi cục Chăn nuôi và Thú y của tỉnh và cán bộ thú y xã là nơi biết tình hình dịch và lịch tiêm. Cục Chăn nuôi và Thú y có các chương trình quốc gia phòng chống LMLM. Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) và FAO có tài liệu phổ thông về bệnh này cho ai muốn đọc thêm.