Chướng hơi dạ cỏ là khi khí sinh ra trong dạ cỏ không thoát ra được qua ợ hơi, làm bụng bên trái căng phồng, đè lên phổi và tim. Dấu hiệu nhận ra là hõm hông trái căng to, gõ vào kêu bùng bục như trống, con vật bồn chồn, đá vào bụng, thở há miệng, thè lưỡi. Ca nặng có thể chết trong vài giờ. Đây là ca cấp cứu: gọi thú y ngay; trong lúc chờ, ngừng cho ăn, giữ con vật đứng với phần đầu cao hơn và dắt đi chậm. Phòng bệnh chủ yếu là không cho gia súc đói ăn đột ngột nhiều cỏ non, cỏ ướt, cây họ đậu.
Trâu bò dê cừu đều mắc, nhưng bò hay gặp nhất. Đây là một trong số ít bệnh mà sự bình tĩnh của chủ nuôi trong nửa giờ đầu quyết định sống chết.
Vì sao dạ cỏ chướng
Dạ cỏ là thùng lên men: vi sinh vật phân giải cỏ, sinh ra rất nhiều khí mỗi ngày. Bình thường khí tụ ở phần trên dạ cỏ và được ợ ra liên tục, con vật không hề hấn gì. Chướng hơi xảy ra khi đường thoát này bị chặn, theo một trong hai cách:
| Loại | Chuyện gì xảy ra | Nguyên nhân hay gặp |
|---|---|---|
| Chướng hơi bọt | Khí bị nhốt trong vô số bọt nhỏ bền vững, trộn lẫn trong khối thức ăn, không gom lại được để ợ ra | Ăn nhiều cỏ non mơn mởn, cỏ ướt sương, cây họ đậu (cỏ linh lăng, các loại đậu), hoặc ăn quá nhiều thức ăn tinh một lúc |
| Chướng hơi tự do | Khí gom thành túi nhưng không ợ ra được | Hóc dị vật ở thực quản (củ sắn, củ khoai, quả to nuốt chửng), con vật nằm nghiêng lâu không dậy được, một số rối loạn khác |
Phân biệt hai loại là việc của thú y, vì cách xử lý khác nhau. Người nuôi chỉ cần nhớ: biết con vật vừa ăn gì, có nuốt vội củ quả gì không, để báo lại cho thú y.
Nhận biết: từ nhẹ tới nguy kịch
Đứng phía sau con vật, nhìn vào hõm hông trái — chỗ lõm giữa xương sườn cuối và xương hông bên trái. Bình thường chỗ này hơi lõm. Khi chướng hơi:
- Nhẹ: hõm hông trái đầy lên, ngang bằng; con vật ngừng ăn, ngừng nhai lại, hơi bồn chồn.
- Vừa: hõm hông trái căng phồng, nhô cao hơn sống lưng; gõ ngón tay vào nghe bùng bục; con vật đứng lên nằm xuống, quay nhìn bụng, đá chân sau vào bụng, đi tiểu đi phân từng ít.
- Nặng: bụng căng cả hai bên; con vật thở nhanh, há miệng thở, thè lưỡi, chảy dãi, vươn cổ; niêm mạc tím tái; loạng choạng.
- Nguy kịch: ngã quỵ, nằm nghiêng. Lúc này có thể chết rất nhanh vì phổi và tim bị đè.
Ca chướng hơi bọt do ăn cỏ non thường xảy ra trong vòng một hai giờ sau khi thả ra bãi cỏ mới. Hay gặp vào đầu mùa mưa khi cỏ bật mầm non hàng loạt, hoặc buổi sáng sớm khi cỏ còn ướt sương.
Xử lý ban đầu: việc chủ nuôi làm trong lúc chờ thú y
Bước đầu tiên luôn là gọi thú y, nói rõ: con gì, bụng trái căng tới mức nào, con vật vừa ăn gì, đã bao lâu, có thở há miệng không. Sau đó, trong lúc chờ:
- Ngừng cho ăn ngay, dắt khỏi bãi cỏ hoặc máng thức ăn.
- Giữ con vật đứng, không để nằm, nhất là không để nằm nghiêng. Nếu được, cho đứng chỗ dốc với hai chân trước cao hơn chân sau — tư thế này giúp khí dồn về phía lỗ thông lên thực quản.
- Dắt đi chậm trên đất bằng hoặc lên dốc nhẹ. Vận động nhẹ giúp dạ cỏ co bóp.
- Ngáng miệng: nhiều tài liệu khuyến nông hướng dẫn đặt một khúc gỗ tròn, nhẵn, to cỡ cổ tay ngang miệng (như hàm thiếc), buộc dây vòng ra sau sừng hoặc sau tai. Con vật nhai, nhai làm tiết nước bọt và kích thích ợ hơi.
- Xoa bóp vùng hông trái theo vòng tròn, đều tay, nếu con vật chịu đứng yên.
Những việc không nên làm
- Không đổ dầu, nước, rượu hay bất cứ thứ gì vào miệng khi con vật đang thở há miệng, khó thở. Chất lỏng dễ sặc vào phổi, gây viêm phổi hít, có khi chết vì sặc chứ không phải vì chướng.
- Không tự chọc dạ cỏ bằng dao, que nhọn hay dụng cụ tự chế. Chọc sai chỗ, sai cách gây viêm phúc mạc, nhiễm trùng, và với chướng hơi bọt thì chọc gần như không thoát được khí. Việc này chỉ thú y quyết định và thực hiện.
- Không cố thọc que vào họng để đẩy củ quả bị hóc — có thể làm rách thực quản. Báo thú y.
- Không tự dùng thuốc theo lời mách: chướng hơi bọt và chướng hơi tự do cần xử lý khác nhau.
- Không đánh, đuổi chạy con vật cho "xẹp bụng" — chạy gắng sức khi phổi đã bị đè là đẩy con vật tới ngã quỵ.
Sau cơn chướng
Con vật qua khỏi cần được theo dõi thêm ít nhất một ngày: có thể chướng lại nếu nguyên nhân vẫn còn. Cho nhịn hoặc ăn ít trong vài giờ đầu theo hướng dẫn của thú y, sau đó ưu tiên rơm khô, cỏ khô, rồi mới cho lại cỏ tươi từ từ. Nước uống sạch đầy đủ. Ghi vào sổ: ngày, giờ, nguyên nhân nghi ngờ, cách xử lý — để biết bãi nào, thức ăn nào cần cẩn thận.
Phòng bệnh: chủ yếu là cách cho ăn
| Tình huống rủi ro | Cách phòng |
|---|---|
| Đói lâu rồi thả ra bãi cỏ non | Cho ăn một ít rơm khô, cỏ khô trước khi thả |
| Cỏ ướt sương, cỏ vừa mưa | Thả muộn hơn khi sương đã ráo; cỏ cắt về thì để héo bớt trước khi cho ăn |
| Bãi cỏ mới, cỏ họ đậu | Cho làm quen dần: thả thời gian ngắn mấy ngày đầu, tăng dần; trộn với cỏ hoà thảo, rơm |
| Thức ăn tinh | Tăng lượng từ từ qua nhiều ngày; chia nhiều bữa; không cho ăn một lần quá nhiều |
| Củ quả to (sắn, khoai, bí) | Thái nhỏ trước khi cho ăn; không để gia súc vào vườn có củ quả rơi |
| Thức ăn ủ hỏng, lên men chua quá | Không cho ăn thức ăn ủ bị mốc, nhớt, mùi lạ |
| Đổi khẩu phần đột ngột | Đổi dần trong một tới hai tuần để vi sinh vật dạ cỏ thích nghi |
Một mẹo thực tế: bãi cỏ nào từng làm con vật chướng, ghi lại. Đầu mùa mưa năm sau, cẩn thận với đúng bãi đó.
Bắt tay làm và học thêm
- Chuẩn bị sẵn ở chuồng một khúc gỗ tròn nhẵn cỡ cổ tay, dài hơn bề ngang miệng bò, buộc sẵn dây — lúc cần không phải đi tìm.
- Tập nhìn hõm hông trái của từng con khi khoẻ: sáng trước khi ăn, sau khi ăn no một giờ. Biết bình thường trông thế nào thì mới nhận ra bất thường nhanh.
- Lưu số thú y xã và một số dự phòng; vùng xa thì hỏi trước thú y nên làm gì nếu họ không tới kịp.
Học thêm ở đâu
Cán bộ thú y xã có thể chỉ trực tiếp cách nhận biết và các bước sơ cứu an toàn. Bài "Dạ cỏ: gia súc nhai lại tiêu hoá thế nào" trong danh mục Thức ăn giải thích cơ chế lên men để hiểu vì sao đổi thức ăn đột ngột nguy hiểm. Các lớp khuyến nông về trồng cỏ và chăn thả thường có phần phòng chướng hơi khi đưa gia súc vào bãi cỏ mới.
Câu hỏi thường gặp
Bò bị chướng bụng đầy hơi có dấu hiệu gì?
Hõm hông bên trái căng phồng, gõ vào kêu bùng bục như trống; bò ngừng ăn, ngừng nhai lại, bồn chồn, đá vào bụng. Nặng hơn thì thở há miệng, thè lưỡi, chảy dãi và có thể ngã quỵ.
Bò chướng hơi phải làm gì ngay?
Gọi thú y ngay, ngừng cho ăn, giữ bò đứng với hai chân trước cao hơn, dắt đi chậm, có thể ngáng một khúc gỗ tròn ngang miệng để bò nhai và ợ hơi. Không để bò nằm nghiêng.
Có nên đổ dầu ăn cho bò bị chướng hơi không?
Không tự đổ bất cứ chất lỏng nào khi bò đang thở há miệng, khó thở, vì dễ sặc vào phổi. Việc dùng thuốc hay chất chống bọt phải do thú y quyết định tuỳ loại chướng hơi.
Vì sao bò ăn cỏ non lại bị chướng hơi?
Cỏ non, cỏ ướt và cây họ đậu lên men rất nhanh và tạo bọt bền trong dạ cỏ, nhốt khí lại không ợ ra được. Nguy cơ cao nhất khi bò đói lâu rồi được thả ra bãi cỏ non đầu mùa mưa.
Làm sao phòng chướng hơi dạ cỏ?
Cho ăn rơm khô trước khi thả ra bãi cỏ non, tránh cỏ ướt sương, làm quen dần với bãi mới, tăng thức ăn tinh từ từ, thái nhỏ củ quả và đổi khẩu phần dần trong một hai tuần.
