Viêm vú ở bò sữa: nhận biết sớm và quy trình vắt sữa vệ sinh

Viêm vú là bệnh tốn tiền nhất của nghề nuôi bò sữa, và phần lớn bắt nguồn từ hai chỗ: cách vắt sữa và chỗ bò nằm. Có hai dạng: viêm vú lâm sàng (sữa vón cục, lợn cợn, có máu mủ, vú sưng nóng đau) và viêm vú tiềm ẩn (sữa trông bình thường nhưng sản lượng giảm, tế bào soma cao — chỉ phát hiện bằng thử nghiệm). Phòng bằng một quy trình vắt sữa sạch, đều đặn mỗi cữ: vắt bỏ tia đầu để kiểm tra, làm sạch và lau khô núm bằng khăn riêng từng con, vắt kiệt nhẹ nhàng, nhúng sát trùng núm sau vắt, và giữ chỗ nằm khô sạch.

Bài viết cho hộ nuôi bò sữa từ vài con tới vài chục con, vắt tay hoặc vắt máy. Dê sữa cũng áp dụng được phần lớn nguyên tắc.

Vì sao bầu vú dễ viêm

Đầu mỗi núm vú có một ống nhỏ, bình thường được đóng kín bằng cơ vòng và một nút sáp. Sau mỗi lần vắt, ống này còn mở trong một khoảng thời gian (thường được nói là khoảng nửa giờ hoặc hơn). Vi khuẩn vào bầu vú chủ yếu qua đúng cửa này. Có hai nguồn vi khuẩn chính:

Nhận biết: lâm sàng và tiềm ẩn

Viêm vú lâm sàng — nhìn thấy được

• Nhẹ: chỉ sữa bất thường — có cục vón, lợn cợn, loãng như nước, màu lạ. Bầu vú gần như bình thường.
• Vừa: sữa bất thường kèm một khu vú sưng, nóng, đỏ, bò đau, đá khi chạm vào.
• Nặng: bò sốt, bỏ ăn, ủ rũ, có khi nằm không dậy; sữa có thể loãng vàng như nước, có máu. Đây là ca cấp cứu, gọi thú y ngay — một số loại vi khuẩn môi trường gây nhiễm độc toàn thân rất nhanh.

Viêm vú tiềm ẩn — không nhìn thấy

Phần lớn ca viêm vú trong một đàn là tiềm ẩn: sữa trông bình thường, bò vẫn ăn tốt, nhưng sản lượng khu vú đó giảm và sữa có nhiều tế bào soma (tế bào bạch cầu chống viêm). Nhà máy thu mua thường đo chỉ tiêu tế bào soma trong sữa bồn và có thể trừ giá khi cao. Cách phát hiện ở trại:

• Thử nhanh bằng khay bốn ô (thường gọi là thử CMT): vắt một ít sữa mỗi khu vú vào một ô, cho thuốc thử, lắc nhẹ. Sữa đặc lại thành gel là có viêm. Thuốc thử và khay mua được ở cửa hàng vật tư thú y; cán bộ kỹ thuật thu mua sữa thường hướng dẫn cách đọc kết quả.
• Theo dõi kết quả tế bào soma nhà máy báo về: tăng dần là dấu hiệu cả đàn có vấn đề, không chỉ một con.

Quy trình vắt sữa sạch, từng bước

1. Chuẩn bị người: rửa tay bằng xà phòng, tốt nhất đeo găng. Móng tay cắt ngắn.
2. Vắt bỏ vài tia đầu của mỗi núm vào cốc có đáy màu tối (hoặc lên một miếng vải đen). Tia đầu có nhiều vi khuẩn nhất, đồng thời là lúc dễ nhìn thấy cục vón, máu. Không vắt tia đầu xuống nền chuồng — làm bẩn chỗ bò nằm.
3. Làm sạch núm: núm bẩn thì rửa, rồi nhúng hoặc xịt dung dịch sát trùng trước vắt theo hướng dẫn kỹ thuật, để đủ thời gian tiếp xúc.
4. Lau khô bằng khăn riêng cho từng con (khăn vải giặt sạch, phơi khô, hoặc giấy dùng một lần). Không dùng một khăn ướt cho cả đàn — đó là cách tốt nhất để lây vi khuẩn.
5. Lắp cụm vắt hoặc bắt đầu vắt tay khoảng một phút sau khi đã kích thích núm — đây là lúc bò "xuống sữa" tốt nhất.
6. Vắt kiệt nhưng không vắt quá: khi dòng sữa yếu hẳn thì tháo cụm vắt. Để máy chạy trên núm đã cạn làm tổn thương đầu núm.
7. Nhúng sát trùng núm sau vắt bằng dung dịch chuyên dùng theo hướng dẫn kỹ thuật, nhúng ngập ít nhất phần lớn núm.
8. Cho bò ăn ngay sau vắt, để bò đứng ăn một lúc chứ không nằm xuống nền khi ống núm còn mở.

Vắt tay đúng cách

Nắm cả bàn tay: ngón cái và ngón trỏ khép lại ở chân núm để giữ sữa không chảy ngược lên, rồi lần lượt các ngón còn lại bóp xuống. Không vuốt kéo núm bằng hai ngón tay từ trên xuống dưới — kiểu này làm dài núm, tổn thương mô và dễ viêm. Không bôi mỡ, dầu lên tay để vắt "cho trơn" — bụi bẩn bám vào núm.

Thứ tự vắt

Vắt bò tơ và bò khoẻ trước, bò từng viêm vú sau, bò đang viêm hoặc đang được điều trị sau cùng. Sữa bò đang điều trị vắt riêng, không đổ chung bồn.

Máy vắt sữa: kiểm tra định kỳ

Máy vắt chạy sai là nguồn viêm vú cả đàn mà không ai nghi ngờ. Những việc nên có:

• Rửa toàn bộ đường sữa, cụm vắt ngay sau mỗi cữ theo quy trình của nhà cung cấp máy.
• Thay cao su lót núm định kỳ theo khuyến cáo của nhà sản xuất — cao su cũ nứt, chai là chỗ vi khuẩn trú.
• Nhờ kỹ thuật viên kiểm tra mức chân không và nhịp mạch định kỳ.
• Để ý đầu núm sau vắt: đầu núm sưng tím, có vòng chai dày, hoặc núm có vết hằn lâu không hết là dấu hiệu máy có vấn đề.

Chỗ nằm: nửa còn lại của bài toán

Bò nằm mười mấy tiếng mỗi ngày, núm vú áp xuống nền suốt thời gian đó. Nền ướt, phân nhão, rơm mục là bầu vi khuẩn. Việc nên làm:

• Dọn phân ở chỗ nằm ít nhất hai lần mỗi ngày.
• Lót chỗ nằm bằng vật liệu khô, thay khi ướt; có thể rắc vôi bột mỏng ở chỗ nằm theo hướng dẫn.
• Chuồng thoáng, không dột. Mùa mưa miền Nam và mùa nồm miền Bắc là lúc viêm vú do vi khuẩn môi trường tăng.
• Diệt ruồi: ruồi đậu vào núm cũng mang vi khuẩn.
• Bò cạn sữa và bò sắp đẻ cần chỗ nằm sạch như bò đang vắt, vì đây là giai đoạn bầu vú dễ nhiễm mới nhất.

Khi bò bị viêm vú: việc làm và giới hạn

1. Báo thú y để xác định mức độ và hướng điều trị. Ca nặng có sốt, bỏ ăn thì gọi ngay.
2. Đánh dấu bò (dây buộc chân, sơn đánh dấu) để mọi người vắt đều biết.
3. Vắt riêng, vắt sau cùng; sữa bỏ đi, không cho bê bú, không đổ chung bồn.
4. Tuân thủ thời gian ngừng thuốc ghi trên nhãn và theo lời thú y. Sữa có tồn dư kháng sinh mà lọt vào bồn là nhà máy có thể từ chối cả bồn — và tồn dư kháng sinh trong sữa là chuyện ảnh hưởng tới người uống.
5. Ghi sổ: bò nào, khu vú nào, ngày phát hiện, thú y xử lý gì, ngày hết thời gian ngừng thuốc.

Bò viêm vú tái đi tái lại ở cùng một khu vú, sau nhiều lần điều trị không khỏi, là nguồn lây cho cả đàn. Quyết định giữ hay loại nên bàn với thú y và tính bằng sổ sách.

Bắt tay làm và học thêm

• Mua cốc vắt tia đầu đáy tối và một bộ khay thử nhanh; thử cả đàn một lần để biết điểm xuất phát.
• Chuẩn bị khăn riêng cho từng con (đánh số), giặt và phơi nắng mỗi ngày.
• Dán quy trình 8 bước ở chỗ vắt, để người thay ca cũng làm đúng y như vậy.
• Mỗi tháng xem lại kết quả tế bào soma nhà máy gửi, so với tháng trước.

Học thêm ở đâu

Cán bộ kỹ thuật của công ty thu mua sữa là nguồn hỗ trợ trực tiếp và thường miễn phí cho hộ cung cấp. Các trại bò sữa mẫu, hợp tác xã bò sữa ở những vùng nuôi lâu năm là nơi xem quy trình vắt chuẩn. Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì và Viện Chăn nuôi có tài liệu về quản lý chất lượng sữa.